Το χρέος και το κληροδότημα

Η έννοια της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ελλάδα είναι σχετικά πρόσφατη. Θα έλεγα, συμβολικά, ότι γεννήθηκε με την περίφημη δήλωση περί πολιτισμού ως «βαριάς βιομηχανίας» της Ελλάδας, που αποδίδεται στη Μελίνα, υπουργό Πολιτισμού των κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ, και για μια περίπου δεκαπενταετία. Η θεώρηση του πολιτισμού ως βιομηχανίας, και μάλιστα «βαριάς» της χώρας, προϋποθέτει προσδοκία οικονομικών ανταποδόσεων και την ανάγκη για στήριξη και περαιτέρω ανάπτυξης ώστε το προϊόν να καταστεί προσοδοφόρο. Αντιπαραθέτει, από τη μια, το αίσθημα του χρέους που (θεωρούμε ότι) έχουμε, ως Ελληνες, να διαφυλάξουμε μια κληρονομιά που φανταζόμαστε ως προγονική, ενώ από την άλλη μας αναγκάζει να σκεφτούμε ως αυτοσχέδιοι επενδυτές που πασχίζουν να διευθετήσουν τα κληρονομικά τους, κινητά και ακίνητα.

Η επιθυμία, βέβαια, του ελληνικού κράτους να εκμεταλλευτεί το πολιτιστικό του απόθεμα (που συνήθως σημαίνει σχεδόν αποκλειστικά «τα αρχαία») είναι αρκετά παλαιότερη. Ανάγεται στις πρώτες αναστηλώσεις αρχαίων θεάτρων ώστε να φιλοξενηθούν εκεί αναβιώσεις του αρχαίου δράματος με σκοπό την τέρψη των τουριστών ή και ακόμη παλαιότερα, στις πρώτες απόπειρες «εξυγίανσης» αρχαιολογικών χώρων ώστε να προσελκυστούν διεθνείς επισκέπτες, με παράδειγμα τότε την πρωτοπόρο σε αυτά τα θέματα Ιταλία.

Οι δεκαετίες μετά τη μεταπολίτευση του 1974, και την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ πρώτα και στην Ευρωζώνη πιο πρόσφατα, έφεραν τα διαρθρωτικά πακέτα οικονομικής στήριξης, τα ολοκληρωμένα προγράμματα ανάπτυξης υποδομών και καλών πρακτικών, το όραμα της – ονομαστικής έστω – σύγκλισης με τους δυτικοευρωπαίους εταίρους μας. Η διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς, την εποχή ακριβώς που η Μελίνα εξίσωνε το κληροδότημα με τις αποδόσεις του στο διεθνές χρηματιστήριο πολιτισμικών αξιών, επιβλήθηκε λίγο-πολύ στην Ελλάδα – ξεκινώντας από τα μεγάλα μουσεία και τους χώρους, περνώντας στα μικρότερα, φτάνοντας εν τέλει και σε όψεις του ελληνικού πολιτισμού που δεν ήταν αναγκαστικά συνυφασμένες με την κλασική αρχαιότητα – με όρους τεχνοκρατικούς, γραφειοκρατικούς, και με διαδικασίες εκ των ενόντων συγκροτημένες και παγιωμένες. Σε μια εποχή που ο πρωθυπουργός της χώρας επιβραβευόταν ως «καλός διαχειριστής» από τους οπαδούς του ενώ οι πολιτικοί του αντίπαλοι τον κατηγορούσαν για «δημιουργική λογιστική», το λογιστήριο μετατράπηκε σε στρατηγείο του ελληνικού πολιτισμού: κέντρο αποφάσεων όσο και διαχειριστικό κέντρο μιας επένδυσης που όμως πεισματικά αρνιόταν να φέρει τις μεγάλες αποδόσεις.

Επαγγελματίες
του πολιτισμού

Ο τόμος του Στέλιου Λεκάκη και της Νότας Πάντζου προσφέρει αυτό που τόσα χρόνια έλειψε από τη συζήτηση: μια ανοιχτά κριτική προσέγγιση στον πυρήνα του ζητήματος – τι είναι πολιτιστική κληρονομιά και πώς τη διαχειριζόμαστε ως άτομα και θεσμικοί φορείς – αλλά και μια πραγμάτευση εκτός λογιστηρίου, που όμως δεν κλείνει τα μάτια στον αναπτυξιακό χαρακτήρα του αντικειμένου της. Με κείμενα επαγγελματιών του πολιτισμού (αρχαιολόγων, μουσειολόγων, κοινωνιολόγων, ανθρωπολόγων, συντηρητών και άλλων), ενεργών στον χώρο της πολιτιστικής διαχείρισης, ο τόμος προσφέρει μια εξαιρετικά σύνθετη, εμπεριστατωμένη και εποικοδομητική εικόνα του πεδίου, και μάλιστα σε άμεσο διάλογο με τη διεθνή σκέψη πάνω σε αυτά τα ζητήματα.

Το βιβλίο απευθύνεται σε προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές και φοιτήτριες αρχαιολογίας και ιστορίας, πολιτιστικής διαχείρισης, κοινωνικής ανθρωπολογίας και λαογραφίας, μουσειολογίας και συντήρησης, αλλά και αρχιτεκτονικής, ιστορίας της τέχνης, πολιτισμικής τεχνολογίας κ.ο.κ., αλλά και σε κάθε επαγγελματία του πολιτισμού στην Ελλάδα. Αν και δεν είναι γραμμένο για το ευρύ κοινό, παρ’ όλα αυτά πληροφορεί και ενημερώνει όποιον και όποιαν ενδιαφέρεται τόσο για την «προϊστορία» της πολιτιστικής διαχείρισης στη χώρα, όσο και για το παρόν και το μέλλον του κλάδου.

Στα θέματα του τόμου συγκαταλέγονται: η διαχρονική προσέγγιση στην προϊστορική, κλασική, και μεσαιωνική – βυζαντινή κληρονομιά της Ελλάδας, μουσεία, συντήρηση, αναστήλωση και ανάδειξη μνημείων, τουρισμός και ανάπτυξη, νέες τεχνολογίες. Σε δύο εξαιρετικά κατατοπιστικά εισαγωγικά κείμενα, η Νότα Πάντζου και ο Στέλιος Λεκάκης σκιαγραφούν το διεθνές και εγχώριο τοπίο αντίστοιχα.

Η ελληνική
αμφιθυμία

Στο ακροτελεύτιο κείμενο του τόμου, το μόνο που δημοσιεύεται στα αγγλικά, ο Tim Williams, καθηγητής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, σχολιάζει εύστοχα την ελληνική αμφιθυμία απέναντι στις υλικές αρχαιότητες, τις οποίες τόσο ως κράτος όσο και ως πολίτες αντιμετωπίζουμε ταυτόχρονα και ως ευλογία οικονομικής ανταπόδοσης και ως κατάρα που παρακωλύει την εκσυγχρονιστική ορμή της χώρας. Αν και ο συγγραφέας δεν αναφέρεται στη Θεσσαλονίκη, ο θετικός σχολιασμός που επιφυλάσσει στο κείμενό του για το μετρό της Αθήνας και την ενσωμάτωση των αρχαιοτήτων στις εγκαταστάσεις του, δείχνει ποια θα ήταν η άποψή του και για το βυζαντινό σταυροδρόμι της συμπρωτεύουσας, το οποίο όπως δείχνουν τα πράγματα έπεσε από τη μια θύμα της αβελτηρίας των διαχειριστών ενός κατά τα άλλα σημαντικού έργου και από την άλλη του κυνισμού των κυβερνώντων.

Στις σελίδες του βιβλίου, που αναμένεται να καθιερωθεί ως βασικό εγχειρίδιο για ζητήματα πολιτιστικής διαχείρισης στη χώρα μας, θίγονται επίσης πολλά τρέχοντα ζητήματα που έχουν να κάνουν με την πολιτιστική κληρονομιά: συνέργειες δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, κοινά και ΜΚΟ, τοπικές κοινωνίες και ομάδες συμφερόντων, περιβαλλοντική προστασία, βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη με γνώμονα την ανθεκτικότητα των κατά περιοχές οικοσυστημάτων, τουριστική υπερανάπτυξη και υπερεκμετάλλευση, αειφορία πέρα από τα στενά όρια της επιχειρηματικότητας. Πρόκειται για ένα εμβριθές, έγκυρο και χρήσιμο βοήθημα για τον αιώνα της διαχείρισης που διανύουμε.

Ο Δημήτρης Πλάντζος είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, ΕΚΠΑ

Στ. Λεκάκης και
Ν. Πάντζου (επιμ.)
Εισαγωγή στη Διαχείριση της Πολιτιστικής Κληρονομιάς
Εκδ. Ασίνη, 2020, σελ. 544
Τιμή 21,20 ευρώ