Μουσικά κείμενα των αρχαίων

Πάνω στις λείες αστραφτερές επιφάνειες των μαρμάρινων τοίχων του αναστηλωμένου Θησαυρού των Αθηναίων στους Δελφούς βρίσκονται χαραγμένες επιγραφές. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το κείμενο δύο ύμνων προς τον Φοίβο Απόλλωνα, τον μεγάλο θεό του ορθού λόγου και της μουσικής. Είχαν γραφεί για την αθηναϊκή λιτανεία, η οποία εορταζόταν επίσημα στη διάρκεια των Πυθίων, ενώ συνθέτης τους ήταν ο Λιμένιος, αθηναίος μουσικός του 2ου αι. π.Χ. Η απαγγελία των ύμνων από χορωδία με τη συνοδεία οργάνων έλαβε χώρα τα έτη 138 και 128 π.Χ., στη διάρκεια της θυσίας στον βωμό του θεού Απόλλωνα. Η χορωδία των ύμνων ήταν εντυπωσιακά μεγάλη, απαρτιζόταν από πενήντα ένα παιδιά με τρεις κορυφαίους, ενώ συμμετείχαν επιπλέον τριάντα εννέα άνδρες με έναν κορυφαίο, συνολικά δηλαδή ογδόντα έξι άτομα! Το τραγούδι συνόδευαν κιθάρες και αυλοί.

Στα διαστήματα μεταξύ των στίχων του κάθε ύμνου είναι χαραγμένα φθογγόσημα, με τα οποία δηλώνονται οι νότες της φωνητικής και της ενόργανης αρχαίας μουσικής. Η μελωδία των δελφικών αυτών ύμνων σχετίζεται με τον λεγόμενο «Πυθικό Νόμο», το ιερό τραγούδι που συνόδευε το τελετουργικό δρώμενο για τον Aπόλλωνα και είχε ως θέμα τον νικηφόρο αγώνα του θεού ενάντια στον δράκοντα Πύθωνα, τον φύλακα του πανάρχαιου ιερού της Γης στους Δελφούς. Η μουσική σύνθεση του «Πυθικού Νόμου» ήταν έργο του φημισμένου μουσικοσυνθέτη και αυλητή Σακάδα από το Αργος, ο οποίος έζησε τον 6ο αι. π.Χ. Ο Σακάδας περιέγραφε ακριβώς με τη μουσική του την πάλη του θεού με τον δράκοντα Πύθωνα. Με το πρωτοπόρο αυτό έργο του αναδείχτηκε νικητής στα Πύθια του έτους 586 π.Χ.

O γεωγράφος Στράβων (63 π.Χ. – 20 μ.Χ.) αναφέρει ότι τα διάφορα μέρη του «Πυθικού Νόμου» ήταν πέντε ή έξι συνολικά. Στο τελευταίο μέρος, που ονομαζόταν «Σύριγγες», η μελωδία στηριζόταν στον ήχο των αυλών, μόνο στα πνευστά δηλαδή μουσικά όργανα. Η μελωδία των αυλών του Αργείου Σακάδα απέδιδε μιμητικά τους τελευταίους επιθανάτιους συριγμούς και βρυχηθμούς του φοβερού Πύθωνα που είχε μόλις δεχτεί τα θανατηφόρα βέλη του Απόλλωνα. Ανάλογα μέρη με ήχους που περιέγραφαν δρώμενα του απολλώνιου μύθου υπήρχαν και στους δύο παραπάνω δελφικούς ύμνους, που είχε συνθέσει ο αθηναίος μουσικός Λιμένιος, όπως σημειώσαμε, για την Πυθαΐδα του 128 π.Χ. ακολουθώντας τον κανόνα του «Πύθιου Νόμου» του Σακάδα.

Η αρχαία σημειογραφία για τη φωνητική μουσική χρησιμοποιούσε γράμματα του ιωνικού αλφαβήτου, ενώ για την ενόργανη συνδυασμό γραμμάτων και άλλων σημείων σε τρεις διαφορετικές θέσεις: όρθια, πλαγιαστά ή αναποδογυρισμένα. Κάθε γράμμα-φθογγόσημο δήλωνε αντίστοιχο «πάτημα» στις χορδές της λύρας και της κιθάρας ή στις οπές του αυλού, απέδιδε δηλαδή ήχους αντίστοιχους με τις νότες της σύγχρονης ευρωπαϊκής μουσικής.

Η αποκρυπτογράφηση και η μεταγραφή της αρχαίας μουσικής σημειογραφίας συντελέστηκε το 1847 από τους γερμανούς φιλολόγους και μουσικολόγους Heinrich Bellerman και Karl Fortlage με βάση το σύγγραμμα «Εισαγωγή μουσική» του Αλύπιου, θεωρητικού της μουσικής που έζησε στις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ. Εχουν σωθεί τριάντα πέντε περίπου μουσικά αποσπάσματα και οι δύο δελφικοί ύμνοι με φθογγόσημα της αρχαίας ελληνικής μουσικής σημειογραφίας – τα περισσότερα χρονολογούνται από τα μέσα του 2ου αι. π.Χ. ως τον 3ο αι. μ.Χ.

Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται ζωηρό διεθνές ενδιαφέρον γύρω από την αρχαία ελληνική μουσική. Μουσικολόγοι και μουσικοί ανά τον κόσμο προσπαθούν να μεταγράψουν και να αποδώσουν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, τους ήχους και τη μελωδία των σωζόμενων αρχαίων αποσπασμάτων, χρησιμοποιώντας σύγχρονα μουσικά όργανα. Ορισμένοι ειδικευμένοι οργανοποιοί κατασκευάζουν και μουσικά όργανα παρόμοια ως προς τη μορφή με τα αρχαία, όχι όμως και ως προς την ποιότητα του ήχου που εκπέμπουν. Οι ηχογραφήσεις του είδους και οι αυτοσχεδιασμοί πληθαίνουν. Ταινίες που σχετίζονται με την αρχαιότητα επενδύονται μουσικά με αρχαίες μελωδίες. Την καθαυτό ωστόσο υπόσταση της αρχαίας μουσικής δεν θα μπορέσουμε δυστυχώς ποτέ να συλλάβουμε. Παραμένει ακόμη άγνωστη και η «πράξη» της μουσικής, ο τρόπος δηλαδή με τον οποίο έπαιζαν οι αρχαίοι μια μελωδία, τα ποικίλματα, οι παραλλαγές και ο εμπλουτισμός της με τις διάφορες συνηχήσεις.

Το δημοφιλέστερο, γνωστό διεθνώς και ολοκληρωμένο αρχαίο μουσικό κείμενο, μελετημένο και μεταγραμμένο με νότες σε ευρωπαϊκό πεντάγραμμο, διαδομένο σε δίσκους και CD και μελοποιημένο, είναι το επιτύμβιο επίγραμμα του Σείκιλου, χαραγμένο σε λίθινο κιονίσκο, ο οποίος είχε βρεθεί το 1883 στο Αϊδίνι, τις αρχαίες Τράλλεις της Μικράς Ασίας, είχε εκτεθεί στη Σμύρνη το 1922 και εξαφανιστεί στη διάρκεια πυρπόλησης της ελληνικής τότε αυτής πόλης, για να εμφανιστεί λίγο αργότερα στον κήπο τουρκικής οικίας χρησιμοποιημένος ως ανθοστήλη.

Οι πάντες θεωρούσαν το αρχαίο αυτό μνημείο έκτοτε χαμένο. Οταν, προς μεγάλη έκπληξη όλων, εμφανίστηκε ξαφνικά το 2013 στην κατοχή του Εθνικού Μουσείου της Δανίας στην Κοπεγχάγη. Παραθέτω ολόκληρο το κείμενο του επιγράμματος όπως έγινε γνωστό με δική μου μετάφραση:

«Εικών η λίθος ειμί

τίθησι με Σείκιλος

ένθα, μνήμης αθανάτου

σήμα πολυχρόνιον.

Οσον ζεις φαίνου

μηδέν όλως συ λυπού

προς ολίγον έστι το ζην

το τέλος ο χρόνος απαιτεί.

Σείκιλος Ευτέρ-

[πηι]……………

(λείπουν στίχοι)

Εικόνα είμαι εγώ η πέτρα,

με έστησε ο Σείκιλος

εδώ, αθάνατης μνήμης

πολυχρόνιο σήμα.

Οσο ζεις να φαίνεσαι (χαίρεσαι)

καθόλου να μη λυπάσαι

για πολύ λίγο είναι η ζωή

ο χρόνος απαιτεί το τέλος

Ο Σείκιλος στην Ευτέρ-

[πη] (του)»

Ο Σείκιλος έστησε στο νεκροταφείο των Τράλλεων τον κιονίσκο του με το επιτύμβιο επίγραμμα εις μνήμην της αγαπημένης του νεκρής Ευτέρπης, απευθυνόμενος στους στοχαστικούς διαβάτες, παρακινώντας τους όχι απλώς να το διαβάσουν αλλά να το σιγοτραγουδήσουν αναγνωρίζοντας τις νότες, αναλογιζόμενοι ότι η ζωή είναι σύντομη, ο θάνατος αναπόφευκτος, ενώ αναπόσπαστα στοιχεία της ευτυχίας είναι η χαρά της ζωής. Το παραινετικό μουσικό τετράστιχο παραπέμπει ευθέως στις βασικές αρχές της διδασκαλίας του Επίκουρου (341-270 π.Χ.), ο οποίος είχε ιδρύσει τη σχολή του, γνωστή ως Κήπος, σε δεντροφυτεμένη έκταση μεταξύ της αρχαίας συνοικίας του Κεραμεικού και της Ακαδημίας του Πλάτωνα. Διακήρυττε, μεταξύ άλλων, ότι ο άνθρωπος οφείλει να ζει ευχάριστα (ζην ηδέως), μακριά από τον ψυχικό πόνο και τον φόβο των θεών, γιατί με τον θάνατο έρχεται το τέλος όχι μόνο του σώματος αλλά και της ψυχής.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.