Αποκρούει τον θάνατο με μια δύναμη ζωής

Να κλείνεις τα 100 και να συνεχίζεις να βλέπεις τη ζωή σαν ένα αίνιγμα – και μία περιπέτεια. Να συμπληρώνεις έναν αιώνα σε αυτή τη Γη και να εξακολουθείς να εκπλήσσεσαι, «περισσότερο από ποτέ, για τη ζωή, τον γαλανό ουρανό, για όλα». Να ξέρεις πως σε «κοιτάζει πότε πότε ο θάνατος» κι εσύ να δηλώνεις πεπεισμένος πως έχεις μέσα σου «μια δύναμη ζωής που αποκρούει την ιδέα του». Ενα από τα πιο άξια τέκνα της Γαλλίας, ο φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Εντγκάρ Μορέν, γιορτάζει σήμερα και η πατρίδα του τον τιμά όπως του πρέπει.

Την Παρασκευή, ήταν το τιμώμενο πρόσωπο στην έδρα της Unesco στο Παρίσι, απηύθυνε μία 45λεπτη ομιλία (χωρίς σημειώσεις ούτε παύσεις…) καλώντας την ανθρωπότητα να «συνειδητοποιήσει», από κοινού, τους κινδύνους που απειλούν την ύπαρξή της – πυρηνικός εξοπλισμός, οικολογική κρίση, πανδημία… Σήμερα, θα είναι το τιμώμενο πρόσωπο στο Ελιζέ, ο Εμανουέλ Μακρόν εννοεί να εκφράσει και επισήμως τον σεβασμό του «σε έναν άνθρωπο του οποίου η ζωή όπως και το έργο τιμούν τη Γαλλία», «έναν από τους πλέον διακεκριμένους και πιο γνωστούς γάλλους διανοητές στον κόσμο». Αύριο θα τον τιμήσει ο Δήμος του Παρισιού, την επόμενη εβδομάδα το Φεστιβάλ της Αβινιόν. «Με χαροποιούν πολύ αυτές οι εκδηλώσεις αναγνώρισης», δήλωσε ο ίδιος στην «Journal du Dimanche». «Ξέρω όμως πως μετά, θα πέσω σε κατάθλιψη. Ο στρατηγός Ουέλινγκτον είχε πει μια φράση πολύ βαθιά: “Υπάρχει μια θλίψη μετά την ήττα, αλλά υπάρχει μια ακόμα μεγαλύτερη θλίψη μετά τη νίκη”». Μικρή σημείωση: λίγο αφότου τα είπε αυτά στη δημοσιογράφο της εφημερίδας, ο Μορέν παρήγγειλε γελαστός ένα ποτήρι σαμπάνια.

Γεννημένος στο Παρίσι στις 8 Ιουλίου του 1921, ο Εντγκάρ Ναούμ κατάγεται από μία εβραϊκή οικογένεια της Θεσσαλονίκης. Μοναχοπαίδι, έχασε τη μητέρα του σε ηλικία 10 χρόνων. Το 1942, εντάχθηκε στην Αντίσταση – τότε επέλεξε ως ψευδώνυμο το «Μορέν» και δεν το εγκατέλειψε ποτέ. Στη διάρκεια της ζωής του, πέρασε από τη δημοσιογραφία, το Κομμουνιστικό Κόμμα (από το οποίο διαγράφηκε) και από το Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS) – «θα μπορούσα να είχα γίνει καθηγητής πανεπιστημίου, προτίμησα να κρατήσω την ελευθερία του ερευνητή», λέει ο ίδιος. «Κατάλαβα πως η ελευθερία μου ήταν ιερή». Είναι ένας από τους μεγάλους διανοούμενους του 20ού αιώνα, ένας «ουμανιστής πρώτα από όλα», που βλέπει όμως καθαρά την «τρέλα της ύβρης ή της έλλειψης μέτρου» του ανθρώπου, των «αχόρταγων και άνευ ορίων φιλοδοξιών» μας – όπως είναι «ο ουτοπικός έλεγχος της Γης». Προσωπικότητα της Αριστεράς, αν και είναι δύσκολο να πει κανείς ποιας Αριστεράς ακριβώς, ο Εντγκάρ Μορέν παραμένει σημείο αναφοράς για πολλούς.

Τον Φεβρουάριο του 2018, είχε υπογράψει στη «Le Monde» ένα άρθρο εγκωμιαστικό για τον γάλλο πρόεδρο, χαιρετίζοντας την ικανότητά του να «είναι ένας διανοούμενος λογοτεχνικά και φιλοσοφικά καλλιεργημένος και ένας άνθρωπος που κάνει καριέρα στον αντίποδα της φιλοσοφίας, στις τράπεζες και τον χρηματοπιστωτικό τομέα». Στο τελευταίο του έργο, ωστόσο, «Μαθήματα ενός αιώνα ζωής», ένα είδος διαθήκης που κυκλοφόρησε στη Γαλλία τον Ιούνιο, μπορεί να διαβάσει κανείς επίσης τη συμπάθειά του για τους δριμύτερους αντιπάλους του Εμανουέλ Μακρόν. «Πολλές λαϊκές διαμαρτυρίες, οργές και εξεγέρσεις», γράφει, «όπως το κίνημα των Κίτρινων Γιλέκων, περιλαμβάνουν στους συμμετέχοντες, όχι αποκλειστικά βέβαια αλλά αδιαμφισβήτητα, την ανάγκη να αναγνωριστούν στην πλήρη ανθρώπινη ιδιότητά τους – αυτό που αποκαλούμε αξιοπρέπεια». Απόλυτες απαντήσεις δεν είχε ποτέ ο Εντγκάρ Μορέν, αντί του «δόγματος που απαντάει σε όλα», προτιμούσε ανέκαθεν «την πολυπλοκότητα που θέτει ερωτήματα για όλα». Μακάρι να «αποκρούει ζώντας» τον θάνατο για πολλά χρόνια ακόμα.