Τι και πότε «απολανθάνεται»

Πριν από σχεδόν ένα μήνα, γράφοντας για κάποια έκφραση που τυπικά είναι εσφαλμένη αλλά παρ’ όλα αυτά έχει «νομιμοποιηθεί», είχα υπαινιχθεί ότι θα επανέλθω στο κρίσιμο αυτό ζήτημα, το οποίο συνηθίζω να συμπυκνώνω στη φράση «το χρονίως κοινολεκτούμενο απολανθάνεται» (με ερωτηματικό ή χωρίς).

Κρίσιμο ζήτημα, γιατί ελλοχεύει πάντα ο κίνδυνος κατάχρησης της δυνατότητας που υπάρχει να νομιμοποιείται μέσω της επανάληψής της μια κατ’ αρχήν εσφαλμένη φράση ή διατύπωση. Πράγματι απολανθάνονται ορισμένες εκφράσεις με τα χρόνια αλλά, προφανώς, υπό κάποιες προϋποθέσεις. Προϋποθέσεις που θα έλεγα ότι συνδέονται αφενός με τον χρόνο, και αφετέρου με το ιστορικό βάρος μιας έκφρασης, ενός όρου, ενός ονόματος.

Προφανώς, λοιπόν, δεν πειράζουμε το όνομα Τσόρτσιλ (Τσώρτσιλ, παλαιότερα), έστω και αν γνωρίζουμε σχεδόν όλοι πια πως το όνομα του «πατέρα της νίκης» στα αγγλικά προφέρεται Τσέρτσιλ, όπως το church/εκκλησία. Πρόκειται για πολύ βαρύ όνομα με πολύ μεγάλη ιστορία (και παρ’ ημίν), ώστε να φαίνεται αδιανόητο να πειράξουμε τον εσφαλμένο τρόπο με τον οποίο μάθαμε να το προφέρουμε.

Δύσκολα επίσης θα συνηθίσουμε ότι το όνομα του στενού συνεργάτη του Στάλιν ήταν Μόλοτοφ και όχι Μολότοφ, ενώ ακόμα πιο δύσκολο βέβαια είναι να πεις ή να γράψεις «οι διαδηλωτές έριξαν βόμβες μόλοτοφ» (βλ. και Επιδόρπιο).

Απόλυτα «νομιμοποιημένες» πλέον είναι επίσης εκφράσεις του καθημερινού μας προφορικού και γραπτού λόγου όπως «εκ του μακρόθεν», παρόλο που το «εκ του» περισσεύει προφανώς, αφού η κατάληξη -θεν (παλαιόθεν, παιδιόθεν, ανέκαθεν, κ.λπ.) λέει ό,τι και το «εκ του».

Εν ολίγοις και συμπερασματικά: το ότι κάποιες φράσεις, κάποιες λέξεις και κάποια ονόματα έχουν νομιμοποιηθεί δεν σημαίνει και ότι απολανθάνεται από τη μια μέρα στην άλλη η χρήση, λόγου χάριν, του ρήματος επικοινωνώ ως μεταβατικού («θα επικοινωνήσουμε το πρόγραμμά μας»). Εδώ το ρήμα «διαρρέω» προσπαθεί από καιρό να νομιμοποιηθεί ως μεταβατικό και ακόμη το θέμα «παλεύεται».

Και κάτι ακόμα. Ο φίλος της στήλης Γιάννης Καώνης, μηχανικός, πολύ σωστά μού επισήμανε ότι η έκταση των γερμανικών ομόσπονδων κρατών (και όχι κρατιδίων) για τα οποία έγραφα, της Βαυαρίας και της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, δεν είναι 70 και 34 τ.χλμ. αντίστοιχα, αλλά 70 και 34 χιλιάδες τ.χλμ. Mea culpa.

Επιδόρπιο

Κατά τη διάρκεια του Σοβιετοφινλανδικού Πολέμου του 1939-40 ο Μόλοτοφ/Μολότοφ, τότε υπουργός Εξωτερικών της ΕΣΣΔ, είχε ισχυριστεί ότι δεν έριχναν στους ανθιστάμενους Φινλανδούς βόμβες αλλά πανέρια με τρόφιμα! Eτσι, σε απάντηση, ειρωνικά, οι Φινλανδοί ονόμασαν τις εμπρηστικές φιάλες που εκείνοι έριχναν κατά των σοβιετικών αρμάτων μάχης «κοκτέιλ Μολότοφ», ως συνοδευτικό ποτό, κατά κάποιον τρόπο, των «τροφίμων» που τους έριχναν οι Σοβιετικοί.