Στην κοιλιά του κήτους

Εφτασα στο Πάρκο Ελευθερίας σαν σε όαση που πια, μετά τόση περιπλάνηση στην αστική έρημο, μοιάζει πραγματικότητα απτή. Η απελευθέρωση από τα ασφυκτικά δεσμά με τα οποία έδεσε την πόλη ο ιός έμοιαζε τώρα να πραγματοποιείται. Είχα έρθει να δω, γι’ αυτό, μία έκθεση. Ο Ζήσης Κοτιώνης -γιατί δικό του έργο ήταν η έκθεση της πρώτης αυτής απελεύθερης πράξης μου μετά από καιρό- είναι ένας αρχιτέκτονας τοπίου. Οχι με τη γνωστή έννοια, της διαμόρφωσης κήπων ή περικοκλάδων προαστιακών μεγαλοαστικών σπιτιών. Είναι ένας αρχιτέκτονας τοπίων του νου.

Κι εδώ, τώρα, μέσα στο πρώτο κτήριο του Κέντρου Τεχνών του Δήμου Αθηναίων, στο Πάρκο Ελευθερίας όπου παλιότερα βασανιζόντουσαν άνθρωποι βαριά σκλαβωμένοι για τις ιδέες τους, εδώ που τώρα αντί για τα παιχνίδια του ΕΑΤ-ΕΣΑ -παιχνίδια λέγονταν σε μια ακόμα παλιότερη εποχή τα βασανιστήρια, «παιχνίδια ή παιδωμές»- αφήνονταν ελεύθερα να δράσουν τα παιχνιδίσματα του νου, εδώ, αντί να ελευθερωθώ οριστικά όπως νόμιζα, αφέθηκα να μπω στην κοιλιά του κήτους.

Ο Κοτιώνης έχει «διαμορφώσει το χώρο» -όπως θέλει η έκφραση του συρμού για τους καλλιτεχνίζοντες αρχιτέκτονες και τους καλλιτέχνες με αρχιτεκτονικές ανησυχίες- αλλά αυτός, πηγαίνοντας αντίθετα στο συρμό, έχει όντως φτιάξει μορφή διά του χώρου, ή χώρο διά της μορφής. Και η μορφή που παίρνει ο χώρος στα χέρια του Κοτιώνη είναι αρχετυπική. Πρόκειται, στα μάτια μου, για το μεγάλο αρχέτυπο, αυτό του παλαιοδιαθηκικού Λεβιάθαν μέσα στη «μεγάλη και ευρύχωρο θάλασσα», «ον έπλασας εμπαίζειν αυτή» (Ψαλμοί, 104:26) –  που τον έφτιαξες για να παίζει σ’ αυτήν, ή για να παίζεις μ’ αυτόν: το εβραϊκό κείμενο είναι αμφίσημο στο σημείο αυτό (το θαυματουργό), και όντως η αμφισημία διατηρείται σαν πολύτιμο φυλαχτό στα πλαστικά χέρια του Κοτιώνη. Ο χώρος που φτιάχνει παίζει μέσα στη θάλασσα της γύρω πόλης και φύσης, αλλά και ο ίδιος φτιάχνοντάς το χώρο αυτό παίζει ακατάπαυστα μαζί του – και μαζί μας.

Ο Λεβιάθαν του Κοτιώνη, όμως, δεν είναι κάποιος παλαιοδιαθηκικός «δράκων» – έτσι πεζά κι ανέμπνευστα περιγράφεται ο εβραϊκός Λεβιάθαν στη μετάφραση των Εβδομήκοντα. Οχι, ο σύγχρονος Λεβιάθαν που σπαρταράει στ’ αβαθή του Πάρκου Ελευθερίας, τόσο βαθιά μέσα στην καρδιά της πόλης, δεν είναι καθόλου δράκος – είναι άνθρωπος, άνθρωπος σαν εκείνον που πρώτος φαντάστηκε ο Thomas Hobbes, ο άγγλος εμπειριστής πολιτικός φιλόσοφος, για να περιγράψει την καλά οργανωμένη κοινωνία που περικλείνει μέσα της όλους τους επί μέρους ανθρώπους από την κεφαλή ως τ’ αχαμνά και την ουρά της.

Συλλέκτης εμπειριών

Ο Κοτιώνης, στα χνάρια του Hobbes, είναι εμπειριστής, είναι φιλόσοφος, και σίγουρα είναι πολιτικός. Συλλέγει εμπειρίες -η πέτρα είναι ένα αρχετυπικό «καλούπι εμπειριών»- ως flâneur μέσα στη φύση, δηλαδή ως αστικός πλάνης εξορισμένος μέσα στη φύση, ένας φυσιολατρικός περιπλανητής που όμως παραμένει πάντα προσηλωμένος, αν όχι καθηλωμένος, στην πόλη – στην τεχνητή φύση από την οποία εξορίζεται (οικεία βουλήσει;) και άρα προέρχεται. Προερχόμενος από την τεχνητή φύση μιας κάποιας πόλεως, προερχόμενος δηλαδή από δομές τεχνητές, φέρει εντός του την ύστατη τεχνητή δομή που δεν είναι άλλη από τη φιλοσοφία, από τον οργανωμένο νου που ορά εαυτόν. Και ο νους που βλέπει τον εαυτό του δεν μπορεί παρά, συνειδητοποιώντας την κοινωνική του μοίρα, να είναι πολιτικός.

Οπότε, όταν ο Κοτιώνης στήνει μια έκθεση σε ένα κτήριο του Δήμου σε ένα Πάρκο Ελευθερίας μέσα στην πόλη, στήνει την ίδια στιγμή, έναν καινούριο εαυτό. Και ο καινούριος αυτός εαυτός είναι ένα μεγάλο φιλοσοφικό πολιτικό εμπειρικό ον, που περιέχει μέσα του Μηχανές και Συμβάντα, δηλαδή δομές και αμφισβητήσεις δομών.

Όπως ο μεγάλος Λεβιάθαν του Hobbes περιέχει μέσα του όλες τις κοινωνικές τάξεις και κατηγορίες ανθρώπων, έτσι και ο Λεβιάθαν που είναι ο Κοτιώνης (καθώς αναπλάθει τον εαυτό του, μετατρέποντάς τον σε χώρο) περιέχει μέσα του όλες τις τάξεις και κατηγορίες, φυσικές και τεχνητές, του είναι.

Οι Μηχανές του -γιατί έτσι τις λέει- είναι τοποθετημένες κατά μήκος του μακρόστενου ενιαίου χώρου του κτηρίου, σχηματίζοντας μια φυσική (αλλά και τόσο τεχνητή) ραχοκοκαλιά, μια σπονδυλική στήλη που περιέχει μέσα της τον πολιτικά σκεπτόμενο νου σα μεδούλι. Οι Μηχανές αυτές είναι φτιαγμένες από φτωχά υλικά, φυσικά και τεχνητά: καλάμια, ξύλα, πέτρες, και μαζί ευτελή πλαστικά, σπάγκοι, σχοινιά, τούβλα, σφυριά, μικρές τροχαλίες, κουβάδες, φτιάχνουνε DaVincικές κατασκευές που ποτέ δεν σκέφτηκαν αν θα μπορούσαν πραγματικά να λειτουργήσουν. Οι τίτλοι τους είναι ενδεικτικοί: «Ανυπομονησία» (ένα χαμηλό τραπέζι για δύο ανθρώπους με σύνεργα για μια εστίαση όπου το μενού αποτελείται αποκλειστικά από πέτρες), «Ωρες επίσκεψης» (ένα ξύλινο κελί όπου βρίσκεται φυλακισμένη μια πέτρα, με ατέρμονες Escherικές κλίμακες που προσπαθούνε (μάταια;) να δώσουν πρόσβαση στον πιθανό επισκέπτη της), «Παιδότοπος για χαμένους ήρωες» (να η παιδωμή, το βασανιστήριο σε μεταμοντέρνα εκδοχή, όπου ο υποψήφιος ήρωας καλείται να στύψει την πέτρα να βγάλει νερό), «Η συνταξιοδότηση του Σίσυφου» (πέτρες που θα μπορούσαν να ανεβοκατεβαίνουνε εντός μιας Calderικής κατασκευής χωρίς κάματο ανθρώπινο, σαν ένα αριστοτεχνικά οργανωμένο απάνθρωπο mobile), «Διαπλανητικός τουρισμός» (όπου ένα είδος όλμου φαίνεται να μπορεί να εκτοξεύει πέτρες μέσω του Διαστήματος ως τη μαύρη τρύπα της Καλντέρας της Σαντορίνης), «Πλοηγός επιστροφής στην πατρίδα» (όπου η μοναδική ανθρώπινη μορφή μέσα σε όλες αυτές τις Μηχανές, ένα ανδρείκελον κουκλάκι, προσπαθεί να κάνει ένα άλμα προς μια λεκάνη με πέτρες και νερό, χρησιμοποιώντας έναν υπερβολικά περίπλοκο και μάλλον δυσλειτουργικό ξύλινο μηχανισμό) – όλα αυτά μπορείτε να τα δείτε με την άνεσή σας, αν παρ’ ελπίδα δεν επισκεφθείτε την έκθεση, στον εξαιρετικά διαρθρωμένο ιστότοπο www.kotionis.com, άλλον έναν τόπο που έχει στήσει πλαστικά ο Κοτιώνης σαν ιστό, σα δομή που αυτοϋπονομεύεται δοξολογώντας το πόσο εύθραυστη, ή έστω εύπλαστη, είναι.

Arte povera και Takis

Η ας την πούμε γλυπτική αυτή του Κοτιώνη είναι ένα ευρηματικό, ευρυμαθέστατο παιδί που παίζει με την κατασκευαστική παράδοση του Κουνέλλη και της φτωχής του τέχνης -Arte Povera- απ’ τη μια, και τη φουτουριστική αισιοδοξία των μηχανικών κατασκευασμάτων του Takis απ’ την άλλη. Η διασταύρωση των δύο -και σε επίπεδο ψυχικής θερμοκρασίας- θερμαίνει το έργο του Κοτιώνη: απαισιοδοξία κι αισιοδοξία μαζί, παραίτηση κι επιμονή, αδυναμία εναντίωσης αλλά και παραγωγικός ανασχηματισμός.

Στην κεφαλή και τα πόδια του Λεβιάθαν (που σχεδιάζει αλλά και που είναι ο Κοτιώνης), δηλαδή στα δύο άκρα της επιμήκους αίθουσας, τοποθετούνται δύο βίντεο, δύο εκδοχές του βλέμματος. Στο ας πούμε κεφάλι ηχούν αποσπάσματα από τις «Ωδές σε 12 πέτρες» που έχει γράψει ο Κοτιώνης και που τον ακούμε να τις απευθύνει: εν αρχή (εν κεφαλή!) είναι ο Λόγος, αλλά ένας λόγος που κυλιέται πολύ πολύ υλικά, άρα ερωτικά, μέσα στις πέτρες, κατά την «πεινασμένη» ροπή του Rimbaud: Si j’ ai du goût, ce n’est guère que pour la terre et les pierres – κι αν έχω όρεξη και γεύση, δεν είναι παρά για το χώμα και τις πέτρες.

Το άλλο βίντεο, στα πόδια του σώματος των μηχανών -των μηχανικών οργάνων- του Λεβιάθαν είναι από μια παλιότερη δουλειά, όπου οι πέτρες αναλύονται (ψευδο)επιστημονικά, μέσω της εξέτασης «λιθολογικών επιστημονικών πρακτικών». Αρα στα πόδια η επιστήμη του κόσμου, στην κεφαλή η ποίησή του.

Το κεφάλι, τα πόδια, η ραχοκοκαλιά, ή κάποια από τα μηχανικά όργανα του κήτους. Και τα χέρια; Εχει χέρια; Τα μάτια; Εχει μάτια; Εχει ζώνες ερωτογενείς; Ο εισερχόμενος εντός του μπορεί να τα ψάξει, ή μπορεί και να μην υπάρχουν καν, μπορεί το ον αυτό του Κοτιώνη να είναι ένας λιγότερο αρτιμελής homunculus, ένα αλχημικό ανθρωπάριον σαν του Παράκελσου (1573) ή της Mary Shelley (1818).

Ομως σίγουρα υπάρχει δέρμα. Το δέρμα που τα περικλείει όλα αυτά, είναι μια σειρά από ασφυκτικώς αναρτημένα πανώ με, κατά τον Κοτιώνη, αναπαραστάσεις Συμβάντων, ψευδοεπιστημονικώς ζωγραφισμένων σαν από βιολόγο που αποτυπώνει τα μεγεθυμένα όντα που βλέπει με το μικροσκόπιο ή το τηλεσκόπιο. Για παράδειγμα, «Η Ιστορία διαπερνά την κοσμική σφαίρα με την ταχύτητα του φωτός», ή, στην «Αναχώρηση από την εξορία», ένα αεροπλάνο απογειώνεται από το αεροδρόμιο στο οποίο έχει μετατραπεί ολόκληρη η Μακρόνησος, ανακαλώντας το μεταπολεμικό δυστοπικό πολεοδομικό όραμα του Κωνσταντίνου Δοξιάδη, που όντως προόριζε τη Μακρόνησο για πιθανό αεροδρόμιο όπου θα απέληγε η περιφερειακή οδός της Αθήνας, αυτή που τελικώς πήρε ασφάλτινη σάρκα και  τσιμεντένια οστά ως «Αττική Οδός», ασχέτως αν δεν φτάνει ακριβώς ως το Λαύριο, σίγουρα όμως μας συνδέει με το αύριο! Αυτά όλα τα Συμβάντα, που αρχικά μου φανήκανε ασφυκτικά παστωμένα πάνω στους πλευρικούς τοίχους της αίθουσας -«μα δεν μπορούσε να βάλει ένα-δύο αντί για είκοσι;»  είπα μέσα μου- κατάλαβα μετά από λίγο ότι αποτελούσαν το δέρμα της ειρωνείας των γεγονότων, το δέρμα του σύγχρονου Λεβιάθαν που είχε εξοκείλει στην καρδιά της πόλης.

Ενός ανατριχιαστικά σύγχρονου, μηχανικού Λεβιάθαν, ενός φυσικοτεχνητού cyborg με μηχανικά όργανα που προσπαθούν να επεξεργαστούν -να «χωνέψουν»- την πέτρα, το μοναδικό υλικό που μας αντιστέκεται ακόμα (από τον Σίσυφο ως τον Αρθούρο με το Excalibur ή το λαϊκό ήρωα που σηκώνει την πιο βαριά πέτρα στο «δοκίμι της αγάπης»), καθώς καταβροχθίζουμε βουλιμικά τον πλανήτη.

Λιθολογία ή «ληθολογία»;

Ετσι, παρότι η έκθεση του Κοτιώνη επιγράφεται «Λιθολογία», δεν μπόρεσα -βηματίζοντας νευρικά πάνω-κάτω μέσα στην ασφυκτική κοιλιά του σύγχρονου κήτους (και μην μπορώντας, αντίθετα από τον βιβλικό Ιωνά, να επικαλεστώ κανέναν κύριο)-  δεν μπόρεσα να μην δω αυτό το εξαίρετο γεγονός ως μια «Ληθολογία», μια φιλοσοφική επεξεργασία της λήθης, δηλαδή της ευεργετικής απώλειας μνήμης που μας επιτρέπει ως είδος να «δουλεύουμε (με σχετική αμεριμνησία) μηχανές», και η οποία περιέχει μέσα της και την Ηθολογία, δηλαδή τη γνώση, την επίγνωση καλύτερα, των συμπεριφορών που μας κάνουνε ανθρώπους καθώς πλάθουμε τον πλανήτη όλο και περισσότερο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσίν μας, σε αυτό το τόσο αδυσώπητο «ανθρωπόκαινο» που μοιάζει να αποτελεί την αφετηρία της μεταφυσικής (αλλά πάντα με φυσικά μέσα διατυπωμένης) πολιτικής ανησυχίας του Κοτιώνη. Είναι μια ανησυχία που αρθρώνεται πλέον εκείθεν του μεταμοντερνισμού, μέσα σε ένα ασφυκτικό -πόσες φορές την είπα τη λέξη!- περιβάλλον συμβάντων που αρνούνται πεισματικά να αποδομηθούν και να γίνουνε απλό παιχνίδι ατέρμονης αναβολής του νοήματος. Είναι μια ανησυχία που, έχοντας μεγαλώσει μέσα από το μεταμοντερνιστικό παιχνίδι, νιώθει πια το «παιχνίδι» σαν βασανισμό.

Βγήκα από την κοιλιά του κήτους χωρίς πολλή προσπάθεια τελικώς, χωρίς καν μια προσευχή, παρότι είχα «κατεβεί ως τα θεμέλια των βουνών, στη χώρα που οι αμπάρες της είναι κλεισμένες πάνω μου για πάντα» (Ιωνάς 2:7). Αλλά εδώ δεν χρειάστηκε «προσταγή Κυρίου τω κήτει» (2:11), καμία προσταγή κανενός κυρίου προς το κήτος, γιατί, όπως γρήγορα συνειδητοποίησα με φρίκη, ακόμα και όταν βγήκα από αυτή την τόσο απάνθρωπα σαγηνευτική κοιλιά -εξερχόμενος της αιθούσης που έδινε στο πράσινο του Πάρκου Ελευθερίας- συνέχιζα να περπατώ, αφεύκτως, μέσα στην ίδια αυτή κοιλιά που πλέον (ήδη) χωρούσε τα πάντα. Καλώς ήλθατε στην εποχή του ανθρώπου!

info

Η έκθεση του Ζήση Κοτιώνη διαρκεί ως τις 18 Ιουλίου