Τα όρια του εγκλεισμού

Η ανησυχία που επανέρχεται στο προσκήνιο σε σχέση με ενδεχόμενο νέο κύμα της πανδημίας στη βάση των νέων παραλλαγών του ιού που κυριαρχούν επαναφέρει και το ερώτημα της επιβολής νέων περιοριστικών μέτρων, συμπεριλαμβανομένου και του ενδεχομένου νέων λοκντάουν. Και αυτό αναγκαστικά μάς υποχρεώνει να αναμετρηθούμε με όλη αυτή την πρωτόγνωρη εμπειρία εγκλεισμού.

Είναι γνωστός ο τρόπος που αυτή η εκδοχή μέτρων υποχρεωτικής «κοινωνικής αποστασιοποίησης» μετασχηματίστηκε από ενδεχόμενη λύση στη συζήτηση για την προετοιμασία για νέες πανδημίες σε προηγούμενες πανδημίες, σε τμήμα πλέον μιας ιδιότυπης «επιδημιολογικής ορθοδοξίας», παρά τα σημαντικά μεθοδολογικά προβλήματα που υπήρξαν στη δικαιολόγηση των λοκντάουν μέσα από μοντέλα που ουσιαστικά έκαναν μια διαρκή «λήψη του ζητούμενου», θεωρώντας εκ των προτέρων δεδομένο ότι απέτρεψαν «αποκαλυπτικών» διαστάσεων αριθμούς θυμάτων. Γνωστή, επίσης, και η κάπως αμήχανη διαπίστωση ότι τον χειμώνα 2020-2021 και την άνοιξη του 2021 πανδημικά κύματα συνέπεσαν με ιδιαίτερα περιοριστικά μέτρα.

Ομως, θέλω να σταθώ πολύ περισσότερο στην ίδια την εμπειρία αυτού του γενικευμένου εγκλεισμού και στη δυνατότητα να επιβληθεί κάτι που όντως μόνο ως μια «κατάσταση εξαίρεσης» μπορεί να περιγραφεί. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι για πρώτη φορά στην πρόσφατη ιστορία σε τόσο πολλές χώρες, με τόσο μεγάλη ευκολία, επιβλήθηκαν τόσο εκτεταμένοι περιορισμοί: από την υποχρεωτική αναστολή δραστηριοτήτων μέχρι την απαγόρευση κυκλοφορίας (μέτρο ιστορικά συνδεδεμένο είτε με περιόδους πολέμου, είτε με αυταρχικά καθεστώτα), την υποχρεωτική παραμονή κατ’ οίκον, ακόμη και τον συμβολισμό της ενημέρωσης μέσω sms για την όποια χρήση των πενιχρών δικαιωμάτων ελεύθερης μετακίνησης.

Η βασική δικαιολόγηση όλων αυτών έγινε με τρόπο συστηματικό μέσα από μια διαρκή επίκληση ενός δικαιώματος στη ζωή που δικαιολογεί κάθε περιορισμό, εφόσον είναι το υπέρτατο αγαθό, όπως και μέσα από μια διαρκή επίκληση της ατομικής ευθύνης που συχνά πίσω από τη διαρκή αναφορά στην αλληλέγγυα στάση έναντι όλων των άλλων στηριζόταν, άρρητα τουλάχιστον, στην επένδυση στην ευθύνη έναντι εαυτού, δηλαδή σε έναν εξατομικευμένο φόβο απέναντι σε έναν εχθρό κρυμμένο στην κοινωνική συναναστροφή. Παρότι η πρόταξη του δικαιώματος στη ζωή έχει μακρά ηθική και θεσμική ιστορία, εν τούτοις από ένα σημείο και μετά εύλογα μπορεί να τεθεί το ερώτημα του τι προσδιορίζεται ως ζωή, εάν από αυτήν αφαιρεθεί το στοιχείο μιας θεμελιώδους κοινωνικότητας, επικοινωνίας και τελικά ανθρώπινης επαφής.

ΑΝΑΣΤΟΛΗ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΩΝ. Και βέβαια υπάρχει το κρίσιμο ερώτημα τι ίχνος αφήνουν όλα αυτά. Ακόμη και εάν δεχτούμε ότι σε αυτή την περίπτωση τα περιοριστικά μέτρα είχαν έναν σχετικά υψηλό βαθμό νομιμοποίησης, τουλάχιστον στην πρώτη φάση, κυρίως μέσα στη διάχυτη αίσθηση μιας πραγματικής απειλής, υπάρχει ένα σοβαρό ερώτημα για το εάν μπορούν τόσο εύκολα να τίθενται σε αναστολή οι θεμελιώδεις ελευθερίες που υποτίθεται ότι ορίζουν τον αξιακό πυρήνα της νεωτερικότητας. Ιδίως, όταν τις τελευταίες δεκαετίες του «πολέμου κατά της τρομοκρατίας» είδαμε επάλληλα κύματα περιορισμών, συμπεριλαμβανομένης και της διαμόρφωσης ενός ιδιότυπου ψηφιακού «πανοπτικού» μηχανισμού, που έχει εμπεδωθεί στην ίδια την καθημερινότητά μας. Σε αυτό το φόντο, η κατοχύρωση μιας πολύ ευκολότερης παρά ποτέ δυνατότητας να τίθενται σε αναστολή θεμελιώδεις ελευθερίες αποτελεί, όπως και να το δει κανείς, παράγοντα ανησυχίας. Το ίδιο και η εμπέδωση μιας αντίληψης ότι η όποια κοινωνικότητά μας – συμπεριλαμβανομένης της πολιτικής διαμαρτυρίας – μπορεί να υπάρξει μόνο στη διαμεσολάβησή της από την ιδιωτικοποιημένη τεχνολογική υποδομή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Προφανώς και σε μια εποχή που πέραν της πανδημίας σφραγίζεται και από την επικείμενη κλιματική καταστροφή, είναι εύλογο να συνειδητοποιούμε ότι όντως δεν μπορούμε να κινούμαστε ως να είναι όλα δεδομένα με τον ίδιο τρόπο. Μια ορισμένη αίσθηση ότι μπορούμε να κάνουμε ό,τι θέλουμε, να καταναλώνουμε ενέργεια ως αυτό να μην έχει επιπτώσεις, να θεωρούμε αυτονόητη π.χ. την ευκολία του αεροπορικού ταξιδιού ή του ιδιωτικού αυτοκινήτου, δεν έχει θέση στην εποχή που ανοίγεται. Μόνο που υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα σε αυτούς τους καταναλωτικούς σε τελική ανάλυση περιορισμούς και τον πυρήνα της ανθρώπινης κοινωνικότητας.

Ιδίως όταν στη βασική πρόκληση που τέθηκε ως προς τις κοινωνικές στάσεις στην πανδημία, δηλαδή την ενεργητική, συλλογική και συμμετοχική προσπάθεια να αναπροσαρμοστούν πρακτικές και μορφές ζωής έτσι που να προστατεύονται οι ευπαθείς αλλά να μη διακόπτεται βίαια το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνικής ζωής, κοντολογίς την πρόκληση να επινοήσουμε νέους τρόπους οργάνωσης της κοινωνικής ζωής και αλληλόδρασης, μάλλον δεν τα πήγαμε ιδιαίτερα καλά, εάν σκεφτούμε ότι η εφευρετικότητά μας περιορίστηκε απλώς σε μια μεταφυσική σχεδόν πεποίθηση ότι τα λοκντάουν είναι μονόδρομος, ακόμη και όταν εμφανώς δεν απέδιδαν.