Γιατί αντέχει το «Τρίτο στεφάνι»;

Τα εξήντα χρόνια – για την ακρίβεια εξήντα χρόνια και λίγοι μήνες – από την πρώτη έκδοση του βιβλίου «Τρίτο στεφάνι» του Κώστα Ταχτσή είναι μία επέτειος που κάθε άλλο παρά «στρογγυλή» θα μπορούσε να θεωρηθεί, αν το μυθιστόρημα του δημιουργού της συλλογής διηγημάτων «Τα ρέστα» δεν συνεχιζόταν να διαβάζεται με την ίδια ένταση και το ίδιο πάθος και από τις νεότερες γενιές των αναγνωστών, με όσες τουλάχιστον δεν έχει συμβεί με κανένα άλλο μυθιστόρημα της νεοελληνικής γραμματείας. Βέβαια το «Τρίτο στεφάνι» δεν είχε ευλογηθεί με την αναγνωσιμότητα αυτή από την πρώτη στιγμή της κυκλοφορίας του – ο ίδιος ο Ταχτσής ισχυριζόταν πως η αφετηρία του μεγάλου ενδιαφέροντος πιστώνεται στους κρατουμένους στις φυλακές της Αίγινας Παύλο Ζάννα, Σπύρο Πλασκοβίτη και άλλους με όσα κατόρθωσαν να θέσουν σε κυκλοφορία για το ομώνυμο μυθιστόρημα, αν και η επικοινωνία τους με τον έξω κόσμο ήταν εκ των πραγμάτων δυσχερής. Για δώδεκα χρόνια θα κυκλοφορεί ως ιδιωτική έκδοση χρηματοδοτημένη από τον ίδιο, αν και – σύμφωνα με μαρτυρία του ίδιου – γενναιόδωρος αρωγός οικονομικά τού είχε σταθεί ο ποιητής Ανδρέας Εμπειρίκος. Ως το 1987 – χρονιά δολοφονίας του Κώστα Ταχτσή – το «Τρίτο στεφάνι» θα υπάρξει ο κυριότερος βιοποριστικά οικονομικός του πόρος, μαζί με τα έσοδα από τις μεταφράσεις αρχαίων τραγωδιών και κωμωδιών και την επ’ αμοιβή συνεργασία του με τις εφημερίδες του συγκροτήματος Λαμπράκη. Εχοντας γνωρίσει τον Κώστα Ταχτσή τόσο σε «καλές» όσο και σε «κακές» του ώρες – η πυκνή του συνεργασία με το περιοδικό «Η λέξη» θα μπορούσε να αποτελέσει ένα πολυσέλιδο κείμενο με περιστατικά άλλοτε χαριτωμένα και άλλοτε «γκρανγκινιολικού» χαρακτήρα – μπορούμε να βεβαιώσουμε πως η σημερινή έρευνα θα τον ευχαριστούσε, αν γινόταν να την πληροφορηθεί, βαθύτατα καθώς γίνεται απροκατάληπτα ανάμεσα σε σημαντικούς εκπροσώπους της Τέχνης και των Γραμμάτων αλλά και της κοινωνικής ζωής και επιπλέον – κάτι που θα τον έκανε να χαρεί ακόμα περισσότερο – είναι ότι ο καθένας θυμάται το «Τρίτο στεφάνι» και τον ίδιο με τον εντελώς δικό του προσωπικό τρόπο.

Νένα Μεντή

ηθοποιός

Επαιξε στο «Τρίτο στεφάνι», σε σκηνοθεσία Σταμάτη Φασουλή, 2009

«Είναι κάτι σαν σχολή»

Το 1973 ήμουνα στο Ελεύθερο Θέατρο. Θα παίζαμε το «Και συ χτενίζεσαι» και μια μέρα στις πρόβες ο Σταμάτης Φασουλής μού φέρνει ένα βιβλίο. «Διάβασέ το» μου λέει «θα σου αρέσει πολύ». Ενιωσα μια ιδιαίτερη σημασία στα λόγια του. Ηταν το «Τρίτο στεφάνι» του Κώστα Ταχτσή. Το διάβασα! Και είναι για μένα, πραγματικά, κάτι σαν σχολή. Μου άνοιξε τον δρόμο για να καταλάβω και αργότερα να παίξω αυτές τις γυναίκες. Ανεξάρτητα αν τις έπαιξα καλά ή μέτρια.

Η εποχή, το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, οι άνθρωποι που περνάνε και φεύγουν, που ζούνε ή απλώς υπάρχουν, τα θέλω και οι φιλοδοξίες τους, το βόλεμα, ο καλός και ο κακός εαυτός, η μοναξιά, η φθορά, το τέλος τους.

Η πρώτη μου επαφή ήταν το 1994 όταν ο Γιάννης Δαλιανίδης μού πρότεινε να παίξω τη Νίνα, στο σίριαλ – σε δικό του σενάριο – «Το Τρίτο στεφάνι». Θυμάμαι ότι έβαλα τα κλάματα από τη συγκίνηση. Είπα όμως στον Δαλιανίδη «Γιατί δεν μου δίνετε τον ρόλο της Εκάβης» και μου απάντησε: «Είσαι ακόμα νέα…». Το σίριαλ είχε καλά στοιχεία και προπαντός έγινε με πολλή αγάπη από τον Δαλιανίδη. Δεν θα πω πώς ήμουνα εγώ στον ρόλο της Νίνας… Θα το κρίνει η Ιστορία.

Ο ηθοποιός πρέπει να κάνει τη διαδρομή του και στη ζωή και στο θέατρο για να πλησιάσει την αλήθεια του. Πέρασαν αρκετά χρόνια, πάνω από δέκα, όταν ο Φασουλής μού πρότεινε να παίξω την Εκάβη στο «Στεφάνι» του, που θα ανέβαζε στο Εθνικό Θέατρο το 2009. Μεγάλη χαρά, μεγάλη συγκίνηση! Ηταν στα τελειώματα του έργου που έφτιαχναν μαζί με τον Θανάση Νιάρχο. Εκαναν μια υπέροχη παράσταση, που είμαι σίγουρη ότι ο Ταχτσής θα την ευχαριστιόταν. Μια παράσταση με αγάπη και γνώση του βιβλίου που το απογείωσε. Συγκίνηση, χιούμορ, ποίηση και πάνω απ’ όλα αγάπη για «Το τρίτο στεφάνι».

Σωτήρης Δημητρίου

συγγραφέας

«Πεντακάθαρος χείμαρρος»

Είναι ίσως το πιο επιδραστικό μυθιστόρημα στη χώρα μας μετά τον πόλεμο. Διεύρυνε τη μορφική και αισθητική υποδοχή και δευτερευόντως τον θεματικό ορίζοντα. Στους δε νεότερους παρέσυρε – ορμητικός χείμαρρος – ποικίλα αναχώματα. Ενας πεντακάθαρος χείμαρρος είναι ο μονόλογος της Νίνας. Με καθημερινά, ταπεινά υλικά, ο συγγραφέας κατορθώνει να υψώσει μια λάμπουσα αρχιτεκτονική δομή. Κάποιες σπάνιες κακοηχήσεις στο καθαρευουσιάνικο τυπικό, κάποιες τραβηγμένες παροιμίες, δείχνουν πόσο δεν είχε ανάγκη ο συγγραφέας τις αποκλίσεις από την τρέχουσα προφορικότητα. Αλλά ίσως αυτοί οι μικρότατοι ύφαλοι ήταν απαραίτητοι στο όλον. Η αναγνωστική ευφορία είναι μονίμως παρούσα – φράση φράση, σελίδα σελίδα – καθ’ όλην την ανάγνωση. Ο αναγνώστης είναι επικεντρωμένος στην αναγνωστική στιγμή και δευτερευόντως στην υπόθεση. Δεν είναι το θέμα του βιβλίου – λίγο-πολύ είναι γνωστές οι ιστορίες του – δεν αδημονεί και τόσο ο αναγνώστης για τη συνέχεια. Είναι ο τρόπος της Νίνας, είναι ο τρόπος του συγγραφέα. Ο εσαεί ανεξιχνίαστος τρόπος. Ενα βρίσκεις κατά την ανίχνευσή του – κι αυτό όχι σίγουρο -, χίλια κρύβονται. Ακόμα και για τον συγγραφέα η πηγή του τρόπου του, η πηγή της ευχαριστήσεως είναι μυστική. Ο αναγνώστης παρ’ όλη τη φυσική, απλή ροή του χειμάρρου – ή μάλλον ακριβώς γι’ αυτό – βλέπει αμέσως την τρομερή δουλειά καθυποτάξεως. Θεματολογικώς ίσως μόνον κάποιες λεπτομέρειες, εκ της βαθύτατης ανθρωπογνωσίας του συγγραφέα, μας εκπλήσσουν κάπως παρότι τις ξέρουμε ήδη. Μας εκπλήσσει κυρίως η απλή, αυταπόδεικτη διατύπωσή τους. Το μυθιστόρημα τέλος ενώ υπερβαίνει τον ιστορικό περίγυρό του, την εποχή του, δεν φιλοδοξεί να μας μάθει καμιά αιώνια αλήθεια. Βασισμένος στα αρχέγονα του είδους ο συγγραφέας του ίσως θέλει απλώς να μας προσφέρει αναγνωστική ευχαρίστηση. Το πρώτο και κύριο μέλημα της λογοτεχνίας. Ποιος ξέρει εξάλλου κάτι για να το μάθει και στον άλλον; Και το κατορθώνει. Μέχρι την τελευταία γραμμή ο αναγνώστης έχει το βλέμμα του ολόψυχα στραμμένο στο στόμα της Νίνας.

Ελισάβετ Βακαλίδου (Μπέττυ)

Διεμφυλικό άτομο, συμμετείχε στην ίδρυση του πρώτου ελληνικού ομοφυλοφιλικού κινήματος στην Ελλάδα, του ΑΚΟΕ

«Εξαιρετικό βιβλίο, “δύσκολος” άνθρωπος»

Με τον Κώστα Ταχτσή η γνωριμία και οι διαφορές μας ξεκίνησαν με την ίδρυση του ΑΚΟΕ το 1977, της πρώτης δομής ομοφυλοφιλικού κινήματος στην Ελλάδα. Ηταν ενάντιος σ’ αυτό και κυρίως αρνιόταν να δεχτεί ότι ηγούνταν τραβεστί. Επέμενε πως δεν ήταν ώρα για κινήματα και πως, όταν θα ερχόταν η στιγμή, θα έβγαινε ο ίδιος μπροστά. Εμείς όμως ασφυκτιούσαμε και η κατάλληλη ώρα, που εκείνος διατεινόταν ότι περίμενε, βρισκόταν στο απώτατο μέλλον. Οσοι προσπαθούσαν να τον μεταπείσουν αποπέμπονταν σκαιότητα. Οπότε, είχε προστριβές με όλο το ΑΚΟΕ. Απέναντί μου, όμως, είχε ιδιαίτερο μένος, επειδή και εκείνος και εγώ ήμασταν εκδιδόμενες τραβεστί.

Αυτό ίσως και σήμερα να μην είναι αρκετά γνωστό. Το έκανε για τα λεφτά, αλλά και γιατί το απολάμβανε. Του άρεσε επίσης το ότι ξεγελούσε τους πελάτες του κι εκείνοι τον πλήρωναν από πάνω. Κάποτε του συνέβη ένα δυσάρεστο περιστατικό στη δουλειά. Στην παραζάλη του και με κακό σύμβουλο τον φόβο, νόμισε ότι ήμουν υπεύθυνη και μου έκανε μήνυση. Σύντομα όμως αναίρεσε την καταγγελία και απέσυρε τη μήνυση, αναγνωρίζοντας την πλάνη του, δίνοντάς μου έτσι την ευκαιρία να γράψω ένα κείμενο για όλα με πολλά στοιχεία μυθοπλασίας. Ετσι, η σχέση μας παρέμενε ποικιλοτρόπως τεταμένη.

Δεν μπορώ να μην παραδεχτώ ότι το «Τρίτο στεφάνι» είναι ένα εξαιρετικό βιβλίο κι εκείνος σπουδαίος συγγραφέας. Είχα διαβάσει την πρώτη κιόλας έκδοσή του και το ξαναδιάβασα αργότερα. Βέβαια αυτό δεν αναιρεί το ότι ήταν ένας «δύσκολος» άνθρωπος. Υπερβολικά εγωιστής και επιθετικός, ακόμα και χωρίς αφορμή. Οσοι δεν συμφωνούσαν μαζί του χρίζονταν αυτομάτως εχθροί του. Μου πήρε αρκετά χρόνια προκειμένου να καταλάβω, να δικαιολογώ και να αποδέχομαι ότι ένας σπουδαίος καλλιτέχνης μπορεί πράγματι να κρύβει μια τερατώδη πλευρά.

Γιάννης Μετζικώφ

ενδυματολόγος

«Οι διαφωνίες των Ειρήνης Παπά, Μελίνας Μερκούρη»

Τον Κώστα Ταχτσή δεν τον συνάντησα ποτέ. Δεν έτυχε. Είχα όμως διαβάσει από τα φοιτητικά μου χρόνια το «Τρίτο στεφάνι», που όταν κυκλοφόρησε θυμάμαι ακόμα τον μεγάλο ενθουσιασμό του κόσμου. Το 1988, τη θλιβερή χρόνια του τέλους του, έτυχε να βρίσκομαι για διακοπές με την Ειρήνη Παπά στην Κύπρο, καλεσμένοι στο σπίτι του Μιχάλη Κακογιάννη. Το σπίτι ήταν στο Πισούρι, ένα πανέμορφο εξοχικό, χτισμένο χωρίς άλλα σπίτια γύρω του, σε μια απέραντη αμμουδιά που βγαίναν και γεννούσανε τ’ αβγά τους οι θαλασσινές χελώνες.

Πού έχανες, πού έβρισκες την Ειρήνη, όλο εκεί στην ακροθαλασσιά καθότανε, παραδομένη στους ανέμους με τ’ άσπρα της φορέματα και τα κατάμαυρα μαλλιά της. Εγώ είχα φέρει όλα τα σύνεργα από την Αθήνα και όλη μέρα δούλευα ζωγραφίζοντας το όμορφο τοπίο. Τα απογεύματα άκουγα που σκεφτόντουσαν, διάβαζαν, μελετούσανε, να κάνουνε ταινία το «Τρίτο στεφάνι». Ηθελε ο Κακογιάννης να βάλει την Ειρήνη στον ρόλο της Εκάβης και τη Μελίνα να κάνει τη Νίνα. Ηταν παρούσες και οι αδελφές του, που επικροτούσαν. Μου πρότεινε να αναλάβω όλο το ενδυματολογικό μέρος της ταινίας, το ήθελε και η Ειρήνη. Παρόλο που μιλούσανε για δυσκολίες σε επίπεδο συνεννοήσεων με τον Ταχτσή, ένιωθες διάχυτο τον απέραντο θαυμασμό που του είχανε και τη μεγάλη επιθυμία τους να κάνουν το βιβλίο του μία μοναδική ταινία.

Τελικά η δουλειά χάλασε απ’ τις ενστάσεις των πρωταγωνιστριών που μάλλον δεν εννοούσανε να αποδεχτούν τη σκηνοθετική ανάθεση, τη μοιρασιά ας πούμε, έτσι όπως την ήθελε ο σκηνοθέτης. Εύκολα ό,τι συμφωνούσανε από βραδύς εμφανιζόταν με αναθεωρημένες σκέψεις το πρωί. Φαινόταν να ‘χει απηυδήσει ο Κακογιάννης. Ειρήνη Παπά και Μελίνα Μερκούρη, διαφωνίες προσωπικοτήτων, μου έλεγε γελώντας, πώς να τα βγάλω πέρα με τόσο ξεχωριστές, υπέροχες γυναίκες.

Μια μέρα, ένα μεσημέρι προς τον Αύγουστο, σ’ ένα παραδοσιακό γεύμα όπου μας είχε καλέσει η γνωστή οικογένεια Ιωάννου, μάθαμε έκπληκτοι από την Καίτη Τσεκένη, μια επιστήθια φίλη του Ταχτσή, τον άδικο, παράλογο, σκληρό του θάνατο την προηγούμενη νύχτα. Σοκ. Ητανε μια απαίσια στιγμή, χάλασε όλο το όμορφό μας μεσημέρι. Βούλιαξε η διάθεσή μας, σηκωθήκαμε και φύγαμε. Δεν ήταν μόνο ένας θάνατος, ήτανε η απώλεια ενός ανθρώπου που όλοι αγαπήσαμε μέσα από το έργο του. Εργο που όλους μας μάς έκανε να τον νιώθουμε δικό μας. Χάσαμε έναν αγαπημένο που ονειρευόμασταν όλοι μαζί του ένα ταξίδι.

Θανάσης Παπαγεωργίου

σκηνοθέτης

Ανέβασε το «Τρίτο στεφάνι» στο ΚΘΒΕ το 2016

«Η νίκη του θηλυκού»

Προσπαθώ να μιλήσω με τις μνήμες μου από την εποχή που ανέβαζα το έργο στο ΚΘΒΕ το 2016. Να ξαναβρώ την «περιρρέουσα» ατμόσφαιρα των δοκιμών, τις σχέσεις με τους ηθοποιούς, την προσπάθεια να μπούνε στο κλίμα, όχι κάποιας εποχής, όσο κάποιας συγκεκριμένης σχέσης που για μας τους παλιούς ήτανε η σχέση που μας μεγάλωσε. Μιλάω για εποχές που εμείς τ’ αγόρια βλέπαμε τον πατέρα το βράδυ κατά τις οκτώ, λίγη ώρα πριν πάμε για ύπνο. Ολη μέρα με γυναίκες! Τη μάνα, τις αδελφές, τις θείες, τις γειτόνισσες… Παίζαμε στη γειτονιά και στις εξώπορτες καθόντουσαν μόνο γυναίκες, οι άντρες δεν είχαν ακόμη σχολάσει. Μια εντυπωσιακή γυναικοκρατία που καθόριζε τα πάντα, με στόχο να τα βρει καλά ο κύρης όταν θα έρθει από τη δουλειά και να μην υπάρξουν επιπλήξεις.

Πάνω εκεί δουλεύτηκε το «Τρίτο στεφάνι». Μια γυναικεία λαίλαπα που σάρωνε τα πάντα κυριαρχώντας επί τρεις ώρες, μιλώντας ακατάπαυστα για τους άντρες χωρίς να τους δίνει το παραμικρό περιθώριο να απολογηθούν για οτιδήποτε. Και ήρθαν οι παραστάσεις και ξεκίνησε μια δεύτερη κυριαρχία στην πλατεία! Η ίδια που ζήσαμε παιδιά. Στους 600 θεατές να ήταν καμιά πενηνταριά οι αρσενικοί; Ζήτημα… Ενα γυναικείο κύμα σε όλη την αίθουσα, στο φουαγιέ, στις τουαλέτες, παντού μόνο γυναικείες φωνές. Η βραδιά τούς ανήκε. Κι όταν άρχιζε η παράσταση, οι ηρωίδες με την ακατάσχετη φλυαρία τους ήταν δημιούργημα και δικαίωμά τους. Οι άντρες παρακολουθούσαν αμήχανοι μπροστά σ’ αυτόν τον πολυπληθέστερο «εχθρό», που του ανήκαν όλα εκείνη τη βραδιά. Αυτό (ξανα)έζησα με το «Τρίτο στεφάνι». Τη νίκη του θηλυκού. Εκείνου που καθόρισε τις τύχες μας όταν ήμασταν παιδιά. Αυτό δεν μας λέει και ο Ταχτσής;

Γιώργος Ναούμ

γιατρός, ιεροψάλτης

«Πολυώροφο θεραπευτήριο»

Βιβλίο μικρού μεγέθους, σχεδόν τσέπης, με πυκνή γραφή, 217 σελίδων. Τίτλος ιδιαίτερος, συγγραφέας ξακουστός. Ο αναγνώστης αρχίζει την ανάγνωση όντας βέβαιος ότι θα γεμίσει τουλάχιστον το ισόγειο σαλόνι της ψυχής του με εικόνες καλές και με ενδόμυχη προσδοκία να του γεννηθεί μια έκπληξη. Τι στο καλό, τρία στεφάνια είναι αυτά. Με τη βοήθεια της μυθοπλασίας, ο συγγραφέας από την πρώτη κιόλας σελίδα δομεί μια ατμόσφαιρα εποχής με όλα τα χαρακτηριστικά της που σε ρουφάει στα σπλάγχνα της και κτίζει πολυώροφο θεραπευτήριο, κάθε σελίδα και πανωσήκωμα, για να στεγάσει τα νοήματα από τις ιστορίες των ανθρώπων. Να μια έκπληξη που πρέπει να ζωντανέψει. Είναι εύκολο; Οχι. Πώς μπορεί όλη αυτή η ζωντάνια να χωρέσει σε ένα δίωρο; Τι να κόψεις, τι να αφήσεις; Χρειάζεται ένα μπουρλότο, για να διαλύσει 217 πατώματα και ο μπουρλοτιέρης να διαλέξει ένα ένα χρώμα για να φιλοτεχνήσει τον πίνακα. Λείπει όμως ο Κανάρης αλλά βρέθηκε ένας άλλος Κωνσταντίνος, ο Μαρκουλάκης, που σταγόνα σταγόνα, σπυρί σπυρί έπλασε μια δεύτερη έκπληξη που θέλει να κερδίσει το χειροκρότημα.

Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης

σκηνοθέτης – ηθοποιός

Ανέβασε το «Τρίτο στεφάνι» τον περασμένο Οκτώβριο για λίγες παραστάσεις

«Το τρίτο παυσίλυπον»

Τι είναι για μένα αυτή η γυναίκα (εννοώ βέβαια την Εκάβη), αυτός ο δαίμονας, που ήρθε στη ζωή έναν αιώνα πριν από μένα, πέρασε αμέτρητους κόπους και βάσανα κι έζησε πράματα και θάματα που τα ξέρω, όχι από πρώτο χέρι, μα μέσα από τα βιβλία Ιστορίας; Κι η άλλη (εννοώ τη Νίνα) κάπως πιο γνώριμη, αλλά κι εκείνη ξένη, μακρινή, από μια Ελλάδα που ο καμπινές ήταν έξω απ’ το σπίτι και η ηλεκτρική κουζίνα νεωτερισμός; Τι μπορώ να νιώσω γι’ αυτές τις γυναίκες, που δεν τις έζησα ποτέ; Και τι για τη χώρα τους, τη χώρα μου, όπως δεν την πρόλαβα ούτε εγώ, ούτε κανείς από μας που γεννηθήκαμε σε εποχές που μας κάναν να πιστέψουμε πως οι αγελάδες μας θα παχαίνουν εσαεί;

Την απάντηση την ψιθύρισε η ίδια η ζωή. Ετσι γίνεται συνήθως, αρκεί να ‘χεις τ’ αφτιά ν’ αφουγκραστείς: το «Τρίτο στεφάνι» σήμερα, το 2021, δεν είναι ηθογραφία μιας περασμένης εποχής. Είναι χρήσιμο φάρμακο – και συγκεκριμένα αντικαταθλιπτικό, παυσίλυπον. Δουλεύοντας το κείμενο μέσα στην πρώτη καραντίνα, όπου γύρω μου – και μέσα μου – απλώνονταν η μελαγχολία και η λύπη, το είδα καθαρά: στο «Τρίτο στεφάνι» δεν υπάρχει λύπη· υπάρχουν μόνο γεγονότα. Δεν φωλιάζει πουθενά μελαγχολία, κι όπου υπάρχει δεν προλαβαίνει να λιμνάσει, τουναντίον, όλο το βιβλίο, με όλα τα παθήματα και τα βάσανα των ηρωίδων του, δεν είναι παρά μία απόλυτη κατάφαση στη ζωή. Ξεφλουδίζοντάς το σχολαστικά για να βρούμε το κέντρο του, δεν βρήκαμε τίποτε άλλο, εκτός από ζωή· ζωή σε όλες τις εκδοχές της, με πολέμους, τον έναν σχεδόν πίσω απ’ τον άλλο, με περασμένα πλούτη, με πτώσεις απ’ τα ψηλά στα χαμηλά, με φτώχεια, με έρωτα, με προδοσίες του έρωτα, με αρρώστιες και θανάτους, με χάδια και χαστούκια, με βία ενδοοικογενειακή, με όλα τα συναισθήματα συνέχεια στο κόκκινο, με ζωτικούς, αναγκαστικούς συμβιβασμούς. Και, πάνω απ’ όλα, με αποδοχή· αποδοχή της ίδιας της ζωής, όπως έρχεται, της ζωής – όπως την ορίζει ο Πόπερ – ως «επίλυση προβλημάτων», της ζωής που δεν έχει τίποτε άλλο να προσφέρει παρά την ευκαιρία να τη ζήσεις.

Αυτήν την ευκαιρία, «να ζήσεις τη ζωή ως το μεδούλι», την αδράχνει η Εκάβη, αυτή η δαιμόνια ατμομηχανή επιβίωσης και θετικότητας: η ζωή είναι μαραθώνιος, ανώμαλος δρόμος, δεν υπάρχει χρόνος για μελαγχολία, πρέπει να μένεις πάντα σε κίνηση, πάντα μπρος, ό,τι κι αν γίνει, αν μελαγχολήσεις θα σταματήσεις, αν σταματήσεις θα γκρεμιστείς. Αυτό το μάθημα δίνει στη Νίνα, που είναι – σαν κι εμάς – πιο επιρρεπής στη λύπη, κι εκείνη το μαθαίνει: την 28η Οκτωβρίου του ’40, με τις σειρήνες του πολέμου να την ξεκουφαίνουν, αγωνιά, «Τι θα κάνουμε, Θεέ μου;» αλλά το ίδιο απόγευμα, γαληνεμένη, αναφωνεί «Ωχ, αδελφέ! Κάπως θα τα βολέψουμε κι εμείς! Το πολύ πολύ να πεθάνουμε!».

Αυτό το μάθημα δίνει και σε μας· κι είναι ένα μάθημα που νιώθω πως χρειαζόμαστε. Ολοι εμείς οι σημερινοί, καθένας μας με το δικό του φορτίο ματαιώσεων και βασάνων, όταν μελαγχολούμε, όταν η πραγματική ζωή μας καταβάλλει, ας θυμόμαστε τις γιαγιάδες μας και τους παππούδες μας, εκείνες τις τρομερές, χαλκέντερες γενιές, που έζησαν φτώχεια και πολέμους, ανθρώπους που ούτε στα πιο τρελά τους όνειρα δεν μπορούσαν να φανταστούν αυτά που σήμερα εμείς θεωρούμε δεδομένα. Και που ήξεραν να παίρνουν τη ζωή όπως τους έρχεται.

Λίνα Μενδώνη

υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισµού

«Η ιλαροτραγωδία της σύγχρονης Ελλάδας»

Το «Τρίτο στεφάνι» αποτελεί σταθμό στη νεοελληνική πεζογραφία. Με πλούτο χαρακτήρων, με ήρωες υπαρκτούς, με τέλειο σκηνικό, για να τοποθετήσει την κάθε πράξη του έργου, και καυστικό χιούμορ, ο Κώστας Ταχτσής εισήγαγε τη λαϊκή κοφτερή γλώσσα στην ελληνική λογοτεχνία. Αν και γράφτηκε πριν από περίπου 60 χρόνια, παραμένει ένα κλασικά διαχρονικό έργο, καθιερωμένο πλέον στη συνείδηση του αναγνωστικού κοινού. Νομίζω ότι έχει σημασία να σταθούμε στην εποχή, η οποία γέννησε το βιβλίο, γιατί η δεκαετία του 1960 συνδέθηκε με τις έννοιες της ρήξης και της ανατροπής. Αντισυμβατικότητα, διεκδικήσεις σε όλα τα μέτωπα, δριμεία κριτική του κατεστημένου από τη νεολαία, κινήματα ειρήνης και καλλιτεχνικές πρωτοπορίες είναι μερικοί από τους τίτλους της εποχής. Στην Ελλάδα, τα μεταπολεμικά χρόνια, οι πληγές του Εμφυλίου παρέμεναν ανοικτές. Στο πολιτικό σκηνικό θριάμβευε η ακραία πόλωση. Ωστόσο, σημαντικά πολιτιστικά γεγονότα καταγράφονται στην ίδια δεκαετία. Το 1960 γεννιέται το Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης, ως Εβδομάδα Ελληνικού Κινηματογράφου, μέχρι και το 1965. Ο Μάνος Χατζιδάκις γράφει τη μουσική για την ταινία «Ποτέ την Κυριακή» και η Μελίνα Μερκούρη κερδίζει στο Φεστιβάλ Καννών το βραβείο πρώτου γυναικείου ρόλου, το οποίο μοιράζεται με τη Ζαν Μορό. Το ρεμπέτικο αποκαθίσταται και αναγνωρίζεται ως σύγχρονο αστικό τραγούδι. Η λεγόμενη υψηλή κουλτούρα συναντιέται με τη μαζική και περνά στην καθημερινή ζωή των λαϊκών στρωμάτων. Σ’ αυτό το περιβάλλον γεννιέται το «Τρίτο στεφάνι», που τα πρώτα κεφάλαιά του ο Κώστας Ταχτσής (1927-1988) τα έγραψε ταξιδεύοντας, με μια βέσπα, ως το Εδιμβούργο. Ετσι κτίζεται και ο μύθος του. Εκρηκτικό ταλέντο, απόλυτα αντισυμβατικός, τολμηρός και απελευθερωμένος, μπροστά από την εποχή του, επέβαλε, με την ορμή και τον δυναμισμό του, την ανανεωτική διάθεση της γενιάς του ’60. Ο ίδιος, εξάλλου, ανήκει στις πιο δυναμικές φωνές της ελληνικής πεζογραφίας, της δεκαετίας του 1960. Το «Τρίτο στεφάνι», αρχικά, ξάφνιασε, αν δεν ενόχλησε. Δεν το υποδέχτηκαν με θέρμη, ούτε οι εκδότες (απορρίφθηκε ως ακατάλληλο από αρκετούς), ούτε και η κριτική, που καταλόγισε στον συγγραφέα εμμονή στη «χυδαία» πλευρά της ζωής. Χαρακτηρίστηκε, μικρόνοα, ως «το έπος του μικροαστισμού». Ομως, ο Ταχτσής ίσως είναι και ο πρώτος, ο οποίος μπόρεσε να συνδυάσει την αυτοβιογραφική γραφή με δομικά στοιχεία της αρχαίας τραγωδίας. Διαπλέκει την ιστορία των ηρώων του με την ιστορία της χώρας, καταγράφοντας, ψύχραιμα και με απόλυτη ειλικρίνεια, τις παθογένειες της ελληνικής κοινωνίας και του πολιτικού συστήματος, μέσα από την ανθρώπινη επικοινωνία και τις οικογενειακές σχέσεις. Περιγράφει, μοναδικά, την ιλαροτραγωδία ή τον κλαυσίγελο της σύγχρονης Ελλάδας, διεκδικώντας την απελευθέρωση από τις προκαταλήψεις και τους περιορισμούς της.Την έξοδο από τη μιζέρια. Ο θάνατός του έγραψε τον επίλογο στο έργο του.