Τιμωρητισμός και συγχωρητισμός

Ουδείς αμφισβήτησε ποτέ ότι η αυστηροποίηση των ποινών δεν είναι πανάκεια. Ομως, μεταξύ του ακραίου τιμωρητισμού και του εσπευσμένου συγχωρητισμού θα πρέπει να αναζητήσουμε το σημείο ισορροπίας του συστήματος, με γνώμονα τη μεσότητα του Αριστοτέλη (όπου μεσότης δεν σημαίνει μετριότητα αλλά αριστεία).

Η ποινή έχει αποτέλεσμα όχι όταν αυτή απλώς απειλείται στον νόμο, αλλά όταν συντρέχουν και άλλες προϋποθέσεις: όταν ο δράστης γνωρίζει ότι θα συλληφθεί και όταν υπάρχει η βεβαιότητα, ότι η επιβληθείσα ποινή θα εκτελεστεί και μάλιστα προσηκόντως, χωρίς δηλαδή αποκλίσεις από την καταγνωσθείσα. Η σύλληψη, επιβολή και εκτέλεση της ποινής επιτελούν κεφαλαιώδη ρόλο: επιβεβαιώνουν τη συστημική εμπιστοσύνη του πολίτη, δηλαδή την εμπιστοσύνη της κοινωνίας ότι οι ποινικοί νόμοι εφαρμόζονται και ότι το κράτος δικαίου ισχύει. Αυτή η εμπιστοσύνη του πολίτη επί την ισχύ του κράτους δικαίου αποδυναμώνεται καίρια, όταν υπάρχουν διατάξεις ακατανόητου συγχωρητισμού.

Ιδού μερικά παραδείγματα: καταργήθηκε η διάταξη του άρθρου 206 του παλαιού ποινικού κώδικα, που τιμωρούσε τη στρατολόγηση Ελληνα υπέρ ξένης δύναμης. Ως αιτιολογία προβάλλεται ότι όμοια διάταξη προβλέπεται από τον Στρατιωτικό Ποινικό Κώδικα, ο οποίος, όμως, τιμωρεί την πράξη μόνο όταν τελείται από έλληνα στρατιωτικό. Ετσι, αν σήμερα κάποιος (οποιοσδήποτε!) επιχειρήσει να στρατολογήσει έλληνα πολίτη υπέρ ξένου κράτους, παραμένει ατιμώρητος. Ομοίως καταργήθηκε, χωρίς επαρκή λόγο, η τιμώρηση σε βαθμό κακουργήματος της πολλαπλής ανθρωποκτονίας από αμέλεια, η οποία προβλεπόταν στον προϊσχύσαντα ΠΚ. Υπενθυμίζω ότι η άγρια δολοφονία δύο δικηγόρων στην αίθουσα του Αναθεωρητικού Δικαστηρίου το 1993 (ένας εξ αυτών ο αείμνηστος συνάδελφος Χρίστος Μπάκας) έγινε ακριβώς επειδή ένας απελπισμένος πατέρας είδε να ακυρώνεται η ποινή επτά ετών φυλάκισης κάποιου, που από αμέλειά του είχε θανατώσει τέσσερα κορίτσια (ένα από αυτά ήταν η θυγατέρα του). Διότι κατά τον νόμο που ίσχυε τότε (και επανήλθε σήμερα), η ανθρωποκτονία εξ αμελείας δεν μπορούσε να υπερβεί το όρο των πέντε ετών, όσα και αν ήταν τα θύματα. Παρατηρούμε, ακόμη, ότι βαριές απάτες και υπεξαιρέσεις διώκονται μόνο κατ’ έγκληση. Ετσι, το διοικητικό συμβούλιο ενός νομικού προσώπου ιδιωτικού δικαίου, π.χ. ενός γηροκομείου θα πρέπει να υποβάλει έγκληση κατά του… εαυτού του σε περίπτωση που τα μέλη του λεηλατήσουν την περιουσία του. Αν δηλαδή η «υπόθεση Κοσκωτά» είχε λάβει χώρα σήμερα, η υπεξαίρεση σε βάρος της Τράπεζας Κρήτης θα είχε μείνει πρακτικά ατιμώρητη (εκτός αν διοριζόταν διά της δικαστικής οδού διοίκηση ειδικά για αυτόν τον σκοπό ή αν η πράξη χαρακτηριζόταν ως απιστία).

Εξυπηρετεί λοιπόν η κατάργηση της αυτεπάγγελτης δίωξης στις περιπτώσεις αυτές τον εξορθολογισμό της ποινικής καταστολής; Ας μην ξεχνάμε, ότι βάσει της σχετικής ευρωπαϊκής Οδηγίας, πράξεις στρεφόμενες κατά των περιουσιακών δικαίων της Ευρωπαϊκής Ενωσης διώκονται αυτεπαγγέλτως ακόμη και σε βαθμό πλημμελήματος. Εδώ η σημαία του εξορθολογισμού υποστέλλεται. Υποθέτω διότι στα θέματα της Ευρωπαϊκής Ενωσης τα περιθώρια της προοδευτικότητας είναι πολύ πιο περιορισμένα.

Ο Χρίστος Χ. Μυλωνόπουλος είναι καθηγητής Ποινικού Δικαίου ΕΚΠΑ, πρόεδρος του Ινστιτούτου Ευρωπαϊκού και Διεθνούς Ποινικού Δικαίου