«Ο,τι γίνεται σήμερα είναι έργο βιτρίνας»

Η είσοδος του αρχιτεκτονικού γραφείου του ζεύγους Νουκάκη είναι ξεχωριστή. Τόσο λιτή για να μην ενοχλεί τον διαβάτη αλλά τόσο αρμονική στο δέσιμο των υλικών της που σε προκαλεί να σταματήσεις και να την περιεργαστείς. Μάρμαρο, ξύλο σίδερο, ασκήσεις τριγωνομετρίας στον σχεδιασμό του όλου και στο κατώφλι, η Μπούκη Μπαμπάλου-Νουκάκη ανοίγει τον κόσμο της δικής της αρχιτεκτονικής. Οι λεπτομέρειές του βρίσκονται μπροστά μου: η μακέτα της Βιβλιοθήκης της Φιλοσοφικής Σχολής στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, έργου των Μπούκη Μπαμπάλου-Νουκάκη, Αντώνη Νουκάκη και Θεανώς Φωτίου, που είναι υποψήφιο για το Ευρωπαϊκό Βραβείο Αρχιτεκτονικής Mies Van Der Rohe 2022.

Η συζήτησή μας ζεσταίνεται από τον αρωματικό καφέ που σερβίρει σχεδόν με τελετουργικές κινήσεις καθώς μιλάει για τα παιδικά της χρόνια στη Χαλκίδα, την άφιξη της οικογένειας της στην Αθήνα, τις σπουδές της στην Αρχιτεκτονική της Θεσσαλονίκης, τον δάσκαλό της εκεί, τον Μίμη Φατούρο. Η δικτατορία θα τη βρει στο τρίτο έτος των σπουδών της στην Αθήνα. Εδώ θα ζήσει τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, την πτώση της χούντας, τη Μεταπολίτευση από κοινού με τη συντροφικότητα των μελών του Εργαστηρίου 66 των Αντώνη και Σουζάνας Αντωνακάκη. «Βρεθήκαμε ο Αντώνης (σ.σ.: ο σύζυγός της αρχιτέκτονας Αντώνης Νουκάκης) κι εγώ το 1970, μόλις είχαμε τελειώσει τη σχολή της Αθήνας, να βοηθάμε στο γραφείο του Εργαστηρίου 66, κοντά στον δάσκαλό μας Δημήτρη Αντωνακάκη, που μας δίδαξε την πνευματική χειραφέτηση».

Παράλληλα, όπως περιγράφει στο βιβλίο της «8+1 κείμενα για την αρχιτεκτονική και την πόλη» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις DOMa, διδάσκει Σύνθεση στο ΕΜΠ και συνδυάζει την ομαδική εργασία με την αγάπη για την αρχιτεκτονική: «Τα κοινωνικά κινήματα, με κορυφαία τα γεγονότα του Μάη του ’68, η πετρελαϊκή κρίση που εκδηλώνεται το 1973 και το 1979 και επαναφέρει την κατοίκηση στα κέντρα των πόλεων, οι χάρτες για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, που αναφέρονται πλέον σε σύνολα και όχι σε μεμονωμένα κτίρια-μνημεία, τα κινήματα πολιτών και αρχιτεκτόνων που σχεδιάζουν από κοινού τους χώρους κατοικίας τους, ο κριτικός λόγος για την πόλη και την αρχιτεκτονική που εκφράζεται μέσα από τα βιβλία που κυκλοφορούν, μεταφρασμένα ή στο πρωτότυπο, επηρεάζουν τη σκέψη και τα έργα μας».

Υπήρχε δυναμισμός ανάμεσα στις γυναίκες της Αρχιτεκτονικής της δεκαετίας του ’70;

Ηταν έντονα πολιτικοποιημένη εκείνη η εποχή. Ημασταν αποδεκτές από τους συμφοιτητές μας, είχαμε λόγο και άποψη, παρόλο που δεν μπορώ να πω ότι ήταν όλα εύκολα… Τα φοιτητικά μου χρόνια στη Θεσσαλονίκη, εκεί ξεκίνησα τις σπουδές μου, με σφράγισαν πιο πολύ. Ηταν η πρώτη φορά που έφευγα από το σπίτι, ελεύθερη να ζήσω όπως εγώ ήθελα τη ζωή μου.

Στη δουλειά του γραφείου σας με τον Αντώνη Νουκάκη σάς απασχόλησε ο υπαίθριος χώρος με δημόσιο χαρακτήρα. Αυτή τη στιγμή που βγαίνουμε από την πολύμηνη καραντίνα και προκύπτουν νέα δεδομένα, γιατί η αρχιτεκτονική δεν ανοίγει μια συζήτηση για τον τρόπο ζωής μας στις πόλεις;

Δυστυχώς η συζήτηση πολώνεται στο μαύρο-άσπρο. Δεν έχουμε κουλτούρα διαλόγου στην Ελλάδα, χωριζόμαστε συνήθως σε δύο στρατόπεδα. Οποιαδήποτε συζήτηση θεωρείται πως την κάνεις για να βοηθήσεις μια πολιτική παράταξη. Αυτό που υπάρχει, για παράδειγμα, στον αγγλοσαξονικό χώρο, όπου μπορεί να γίνεται μια επιστημονική συζήτηση κατά την οποία βγάζουμε τα σωθικά μας διαφωνώντας και την επομένη είμαστε εντάξει μεταξύ μας, δεν καλλιεργήθηκε εδώ. Τώρα στα μέσα δικτύωσης υπάρχουν πλήθος σχόλια καταγγελτικά, αλλά λείπουν συνήθως τα επιχειρήματα. Αυτό δεν βοηθάει παρά μόνο στην εκδήλωση οργής…

Από τη Μεταπολίτευση και μετά δεν υπήρξε μια φωτεινή περίοδος περιστάσεων για ανταλλαγή απόψεων;

Οι συζητήσεις γίνονταν κυρίως με ευκαιρία διαγωνισμούς αρχιτεκτονικής ή με προσκεκλημένους ομιλητές, έλληνες ή ξένους. Υπήρχε μια περίοδος που στην Αρχιτεκτονική του Μετσοβίου, αλλά και στον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων προσκαλούσαμε σημαντικούς αρχιτέκτονες που βοηθούσαν στη διεύρυνση της σκέψης μας και στην ανάπτυξη επιχειρημάτων. Οι σημαντικοί διαγωνισμοί όπως του Μουσείου Ακρόπολης, ή το Re-think Athens υπήρξαν γεγονότα έντονου προβληματισμού, που άλλωστε συνεχίστηκαν και μετά την κατασκευή του Μουσείου.

Αρα μας λείπουν τα μεγάλα γεγονότα;

Σίγουρα είναι κακή στιγμή τώρα. Ο,τι γίνεται σήμερα είναι δυστυχώς έργο βιτρίνας, για πολιτικούς λόγους, χωρίς βάθος θεώρησης. Οπως ο Μεγάλος Περίπατος ή η πλατεία Ομονοίας. Καθώς τα πρόσωπα που παίρνουν αποφάσεις αλλάζουν συνεχώς, δεν υπάρχει μακροχρόνιος προγραμματισμός έργων που να καταλήγει στην ολοκλήρωσή τους. Και τα δημόσια έργα χρειάζονται χρόνο… Οταν υλοποιήθηκαν στη Γαλλία τα Grands Projets, τα μεγάλα αρχιτεκτονικά έργα επί κυβερνήσεως Μιτεράν, διοργάνωσαν μια περιοδεύουσα έκθεση και τα παρουσίαζαν σε όλον τον κόσμο. Θυμάμαι λοιπόν κατά την παρουσίαση τον υπεύθυνο να λέει πως πριν από είκοσι χρόνια (!) οραματίστηκε με τους συνεργάτες του αυτά τα έργα. Η ομάδα προγραμμάτισε τα έργα, διεξήγαγε τους διαγωνισμούς, τα υλοποίησε και μπορούσε να τα παρουσιάζει. Αυτή η σταθερότητα μέσα σε ένα χρονικό διάστημα να προγραμματίζεις, να υλοποιείς και να μπορείς να αποτιμάς τα αποτελέσματα είναι πολύ μεγάλο δώρο. Σε εμάς εδώ, αντίθετα, ακόμα και στις ίδιες κυβερνήσεις, κάθε φορά που αλλάζει ο γραμματέας, αλλάζουν τα σύμπαντα. Αλλάζουν τα πρόσωπα, αλλάζουν και οι προγραμματισμοί. Δεν υπάρχει συνέχεια, όλα αναθεωρούνται συνεχώς, χωρίς να προχωράει τίποτα. Με πληγώνει αυτό.

Από την άλλη, ξέρουμε να βάζουμε το παρελθόν με τρόπο να συμβιώνει με το παρόν μας;

Υπάρχει μεγάλη διαφορά αν το παρελθόν αποτελεί αναστολή ή αν είναι βατήρας δημιουργίας. Στο Πολυτεχνείο ήθελα οι φοιτητές να καταλαβαίνουν την ιστορικότητα των αρχιτεκτονημάτων ώστε να μην τα εκλαμβάνουν ως μορφές. Διαφορετικά, βλέπεις μία εικόνα και αυτήν αντιγράφεις. Δεν έχει όμως σημασία η εικόνα αυτή καθ’ εαυτή, αλλά το γιατί σε μια δεδομένη εποχή συνέβησαν τα πράγματα, από πού ξεκίνησαν. Την εποχή του «ηρωικού μοντέρνου», στον Μεσοπόλεμο, που η Ευρώπη έβγαινε από έναν καταστροφικότατο πόλεμο που διέλυσε αυτοκρατορίες, οι καλλιτέχνες θέλησαν να διαγράψουν ό,τι υπήρχε πριν. Να αποκοπούν από το παρελθόν, να βρουν καινούργιες μορφές, για να μπορέσουν να εκφράσουν τον σύγχρονο άνθρωπο. Εβαλαν το συλλογικό πάνω από το ατομικό, το αντικειμενικό πάνω από το υποκειμενικό. Η αντικειμενικότητα βέβαια έφερε ισοπέδωση, κατάργησε τις διαφορές. Σήμερα με ενδιαφέρει ο μετασχηματισμός του μοντέρνου, μέσα από την πολλαπλότητά του, γιατί βέβαια δεν αποτελούσε μια μοναδική θεώρηση. Δεν με ενδιαφέρει να ανακαλύψω το νέο. Δεν έχω αυτή την αγωνία. Τίποτα άλλωστε δεν είναι νέο-νέο. Δεν υπάρχει παρθενογένεση στην τέχνη.

Η αρχιτεκτονική μετά την πανδημία αρχίζει να διαμορφώνει ένα νέο ήθος;

Συμμετείχα τις προάλλες σε ένα διαδικτυακό συνέδριο με αυτό το θέμα που διοργάνωσε το Τμήμα Αρχιτεκτονικής της Θεσσαλονίκης. Αναφέρθηκα στην εισήγησή μου στον Αλβάρο Σίζα και στη συμμετοχή του σε προγράμματα συμμετοχικού σχεδιασμού στην Πορτογαλία, μετά την Επανάσταση των Γαριφάλων το 1974. Αγαπάω τη σκέψη του, το πώς νοηματοδοτεί την αρχιτεκτονική σε σχέση με την πόλη. Γιατί είναι ορθολογιστής και ταυτόχρονα υπονομεύει την τάξη που εγκαθιδρύει, είναι μοντέρνος και ταυτόχρονα σύγχρονος, είναι οικουμενικός και ταυτόχρονα τοπικιστής.

Αυτό που ανέδειξε το συνέδριο είναι η ανάγκη για συμμετοχή, για συμμετοχικό σχεδιασμό, για τον σεβασμό στις ανάγκες και επιθυμίες του Αλλου. Να αναστοχαστούμε τον ρόλο μας ως συνδιαμορφωτές του περιβάλλοντος σε αυτή την οριακή εποχή, που είναι δύσκολο να προβλέψεις ποια τροπή θα πάρουν τα πράγματα.

Μήπως η αρχιτεκτονική του παρόντος πράττει το αντίθετο και επιβάλλεται στο τοπίο;

Υπάρχει αυτός ο κίνδυνος ένα στοιχείο, όταν είναι αυτοαναφερόμενο, να διαλύσει τα πάντα γύρω του όταν το τοποθετείς στον χώρο. Αυτό το έχω σχολιάσει και για το σιντριβάνι στην Ομόνοια, που κατακλύζει και εξουδετερώνει τον χώρο. Στις νεοκλασικές πλατείες που έχουν σχεδιαστεί με ένα σιντριβάνι στη μέση δεν χωράει τίποτα άλλο. Το βλέμμα εστιάζεται σε αυτό και μόνο. Είναι σημαντικό να γίνονται έργα που διαμορφώνουν μια καινούργια δυνατότητα βίωσης, εμπειρίας ενός χώρου. Οπως τη νέα βιωματική εμπειρία που προκαλεί με τα γλυπτά του στον δημόσιο χώρο ο Ρίτσαρντ Σέρα δημιουργώντας κίνηση γύρω ή μέσω αυτών. Με ενδιαφέρει η αρχιτεκτονική επέμβαση να κινητοποιεί τις αισθήσεις, να διαφοροποιεί τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα. Πρέπει να αναρωτιέσαι αν αυτό που φτιάχνεις καταλαμβάνει τον χώρο ή δημιουργεί χώρο. Είναι πολύ βασικό το έργο να σε υποδέχεται και όχι να σε απωθεί, επειδή έχει κάνει κατάληψη του χώρου.