Κινδυνεύουν οι κλασικές σπουδές;

Η είδηση περί προαιρετικής πρόσβασης στα αρχαία ελληνικά και στα λατινικά όσων κάνουν κλασικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον θορύβησε κυρίως τον κόσμο των ειδικών. Και γρήγορα διατυπώθηκε η άποψη ότι η πολιτική ορθότητα υπαγορεύει την αλλαγή κατεύθυνσης και του σχετικού τμήματος του φημισμένου αμερικανικού Πανεπιστημίου.

Η θέση αυτή ενισχύθηκε από μια διατύπωση του προέδρου του Πανεπιστημίου, Κρίστοφερ Αϊσγκρούμπερ, σύμφωνα με τον οποίο στους στόχους του είναι και «η καταπολέμηση του συστημικού ρατσισμού». Φαίνεται σαν το Πρίνστον να προσπαθεί να εναρμονιστεί με το κυρίαρχο ρεύμα της πολιτικής ορθότητας, σαν το κίνημα των ταυτοτήτων να επείγεται να λάβει δηλώσεις νομιμοφροσύνης από την ακαδημαϊκή κοινότητα, πριν προλάβουν να αντεπιτεθούν οι (ας τους πω) «παραδοσιακοί της νεωτερικότητας», ο Μαρκ Λίλα, π.χ., ο Τίμοθι Σνάιντερ ή ο Φράνσις Φουκουγιάμα, διανοητές που υπερασπίζονται τη δημοκρατία και τη χειραφέτηση των πολιτών σε μια όλο και πιο δίκαιη κοινωνία, όχι ταυτοτικών ομάδων σε ανταγωνισμό με την κοινωνία.

Την ιδέα της ταύτισης των αλλαγών με την πολιτική ορθότητα την ενισχύει με τις παρεμβάσεις του ο μαύρος καθηγητής στο Πρίνστον Νταν-ελ-Παντίλα, ο οποίος έχει ισχυριστεί ότι η κλασική παράδοση είναι συνδεδεμένη με τη λευκή υπεροχή. Αυτό το πεδίο σπουδών, για τον καθηγητή Παντίλα, δεν αξίζει να έχει μέλλον. Αν ήταν στο χέρι του, οι κλασικές σπουδές θα εξωθούνταν σε περιθωριοποίηση από έναν ακαδημαϊκό ακτιβισμό της αποδόμησής τους. Με εντελώς επιφανειακό τρόπο, αποδίδει ντετερμινιστικά (πώς μου ήρθε η λέξη που οι σταλινικοί χρησιμοποιούν ακόμα για να περιγράψουν τον ντετερμινισμό της Ιστορίας…) στις κλασικές σπουδές τις μελανές στιγμές στην εξέλιξη του δυτικού κόσμου, τη δουλεία, την αποικιοκρατία και τον ναζισμό. Αν ήταν αυτή η λογική με την οποία αποτιμώνται τα πνευματικά επιτεύγματα της ανθρωπότητας, ο Κικέρων π.χ. θα ήταν δικαίως αποσυνάγωγος επειδή τον μελετούσε ένας από τους προέδρους του Πανεπιστημίου του Πρίνστον που αντιτάχθηκε στην κατάργηση της δουλείας – και την Ακρόπολη τελικά θα την γκρεμίσουμε επειδή απ’ αυτήν εμπνέονταν η Λένι Ρίφενσταλ και οι εξιδανικευτικές ιδέες του ναζισμού.

Αυτά είναι τα κίνητρα του Πρίνστον; Μήπως απλώς αλλάζουν οι παιδαγωγικές μέθοδοι επειδή οι γλώσσες είναι κουραστικές, μήπως απλώς ενθαρρύνεται η διδασκαλία από μετάφραση; Το Πανεπιστήμιο είναι πολύ προσεκτικό στις διατυπώσεις του. Ουσιαστικά, λέει, κάνει ένα πρώτο βήμα «που επιτρέπει στους μαθητές να προσαρμόσουν το πρόγραμμα στα ενδιαφέροντα και τους στόχους τους». Τα υπόλοιπα, για την ώρα, εικάζονται.

Σε κάθε περίπτωση, οι κλασικές σπουδές χρειάζεται να παραμείνουν υπόθεση των ειδικών, εκείνων που αγάπησαν την εποχή και τα κείμενα. Αυτοί προηγούνται από τους εκπροσώπους ταυτοτικών και πολιτικών ρευμάτων, από οπαδούς της πολιτικής ορθότητας, που επιδιώκουν να μεταφέρουν την ιστορία στα μέτρα τους.

Οι άλλοι, προφανώς, θα πολεμήσουν ώστε το παρελθόν να καθαρίσει από τους λεκέδες του, η ιστορία να αποϊστορικοποιηθεί. Ελπίζω ότι το Πρίνστον δεν έχει ενδώσει σ’ αυτό το ρεύμα και, απλώς, επιδιώκει τη διεύρυνση των κλασικών σπουδών με μελετητές που δεν είναι υποχρεωτικά βαθείς γνώστες των γλωσσών.

Η κλασική αρχαιότητα ως άδειο πουκάμισο
Η Ελλάδα έχει πάρει διαζύγιο με την κλασική αρχαιότητα πολλές δεκαετίες. Οχι η εθνική ιδεολογία μας, ούτε κάποιες σπουδαίες προσωπικότητες που υπηρετούν την κλασική παιδεία, αλλά οι ίδιοι οι σύγχρονοι Ελληνες, όσοι πηγαίνουν στα ελληνικά σχολεία κι όσοι αποφοιτούν από τα ελληνικά πανεπιστήμια, στην πλειονότητά τους ακόμα κι από τα φιλολογικά τμήματα. Τη συντηρεί, ως συμβολισμό περισσότερο αλλά όχι στην ουσία, ένα κόμπλεξ ανωτερότητας για κάποιους φημισμένους παππούδες, τη δημοκρατία και τα πνευματικά επιτεύγματα των οποίων επικαλούνται οι πολιτισμένες χώρες της Δύσης. Η πεποίθηση ότι αυτοί οι παππούδες είναι οι δικοί μας, τα μάρμαρα και τα αρχαία ερείπια είναι τα ίχνη τους, κάτι σαν τις φωτογραφίες τους. Θέλουμε να βγαίνουμε πλάι τους, να διαμαρτυρόμαστε όταν δήθεν τα πληγώνουν οι παρεμβάσεις της πολιτικής, αλλά στην πραγματικότητα δεν μας λένε τίποτα.
Δεκαετίες τώρα, οι κλασικές σπουδές στην Ελλάδα έχουν εγκαταλειφθεί από τους θεσμούς της παιδείας περίπου ως φορμαλισμός. Κάποιοι πιέζουν να τις εγκαταλείψει και ο δυτικός κόσμος, έστω για ένα υψηλό ανθρωπιστικό αίτημα ισότητας. Οσο και να γκρινιάζουμε όσοι μας πονάει μια τέτοια πιθανότητα, η ουσία είναι ότι δεν έχουμε καν το ηθικό σθένος να την αποτρέψουμε.

ΥΓ. Ελαβα ενδιαφέρουσες επιστολές με αφορμή τους ισχυρισμούς μου στο άρθρο «Γκρεμίστε την Ακρόπολη!». Θα τις συζητήσουμε τη Δευτέρα.