Οι δυναμικές γυναίκες {LF}της αντιπολίτευσης

Από τη δεκαετία του ’70 έως σήμερα, η στερεοτυπική εικόνα για έναν ηγέτη ξεκινάει από το φύλο του: με τις εξαιρέσεις της Μάργκαρετ Θάτσερ και της Ανγκελα Μέρκελ, που λειτουργούν όπως κάνουν συνήθως οι εξαιρέσεις, οι οραματικοί πολιτικοί και ακτιβιστές που έμειναν κατά κανόνα στην ιστορία τα τελευταία σαράντα χρόνια ήταν άνδρες. Κατά καιρούς όλο και κάποια γυναίκα θα ξεφύτρωνε, ποτέ όμως ως πρωταγωνίστρια -από άποψη εικόνας, όχι ουσίας. Η μεγαλύτερη αναγνώριση που μπορούσε να έχει ήταν πως λειτουργούσε στην πολιτική «σαν να είναι άνδρας»: η Γκόλντα Μεΐρ, η πρώτη γυναίκα πρωθυπουργός του Ισραήλ, κέρδισε το μεγαλύτερο κοπλιμέντο της πολιτικής της καριέρας όταν ο Μπεν Γκουριόν είπε πως ήταν «ο καλύτερος άνδρας μέσα στην κυβέρνηση».

Στα κινήματα, τα πράγματα εξελίχθηκαν διαφορετικά. Επειδή εκεί η διεκδίκηση της ηγεμονίας περνούσε και μέσα από συνεργασίες, οι φεμινίστριες κατάφεραν να τους αναγνωριστεί χώρος διεκδίκησης. Ακόμα και στα πιο σημαντικά κατορθώματά τους, ωστόσο, δεν έγιναν κεντρικό κομμάτι της πολιτικής σκηνής της εποχής τους και οι όποιες αλλαγές αναγνωρίστηκαν εκ των υστέρων ως σημεία καμπής. Τα θέματα, δε, για τα οποία οι γυναίκες επιτρεπόταν να παρεμβαίνουν ήταν μόνο αυτά που τις αφορούσαν και μόνο όταν εκείνα είχαν τέτοια κοινωνική αποδοχή που δεν δυσκόλευαν τα πράγματα σε επίπεδο κεντρικής πολιτικής: στην τηλεοπτική σειρά «Mrs. America» (FX) αποτυπώνεται παραστατικά ο τρόπος με τον οποίο το 1972 οι ιθύνοντες του Δημοκρατικού Κόμματος έβγαλαν από το προεκλογικό πρόγραμμα το αίτημα για τη νομιμοποίηση της άμβλωσης, γιατί θα αποξένωνε τους μετριοπαθείς ψηφοφόρους.

Την τελευταία πενταετία, ωστόσο, μια αλλαγή διακρίνεται στην ατμόσφαιρα: οι γυναίκες όχι μόνο βγαίνουν μπροστά, αλλά διεκδικούν κυρίαρχους ρόλους. Οχι μόνο με την Τζασίντα Αρντερν, την πρωθυπουργό της Νέας Ζηλανδίας, που σήμερα θεωρείται μια χώρα-πρότυπο στην καταπολέμηση της πανδημίας. Το φαινόμενο παρατηρήθηκε πρώτα στις ΗΠΑ, όπου η προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ συνέπεσε με το κίνημα #MeToo, σηκώνοντας ένα γυναικείο κύμα εναντίον του που σε σφοδρότητα συγκρίνεται μόνο με το Black Lives Matter. Αυτές οι γυναίκες, που δεν κατάφεραν να εκλέξουν τη Χίλαρι Κλίντον, εντάχθηκαν στην καμπάνια του Τζο Μπάιντεν όταν επέλεξε για υποψήφια αντιπρόεδρο την Κάμαλα Χάρις. Η Στέισι Εϊμπραμς κατάφερε με προσωπική προσπάθεια να εγγράψει εκατομμύρια νέους ψηφοφόρους στην πολιτεία της Τζόρτζια, μια από αυτές που άλλαξε χέρια στις εκλογές του 2020 – διευκολύνοντας τον Μπάιντεν και στο Κογκρέσο.

Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, οι γυναίκες σηκώνουν στην πλάτη τους ένα μεγάλο κομμάτι της αντιπολίτευσης, ειδικά στις ανατολικές χώρες. Η πρόσφατη περιπετειώδης σύλληψη του αντιφρονούντα λευκορώσου δημοσιογράφου, Ρόμαν Προτάσεβιτς, βγαλμένη από κατασκοπικό μυθιστόρημα, έφερε στην επιφάνεια την κατάσταση που επικρατεί στην «τελευταία δικτατορία της Ευρώπης». Ηγέτιδα της αντιπολίτευσης, αυτοεξόριστη στη Λιθουανία μετά από το πρόσφατο, εκλογικό αποτέλεσμα υπέρ του σημερινού προέδρου Αλεξάντερ Λουκασένκο, είναι η Σβετλάνα Τιχανόφσκαγια – η οποία, για να αναχωρήσει ασφαλής από την Αθήνα άλλαξε τρεις αεροπορικές πτήσεις. Ο σύζυγός της βρίσκεται στη φυλακή από τις 29 Μαΐου του 2020, και είναι ο λόγος που έθεσε υποψηφιότητα, υποσχόμενη απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων, δημοκρατικές πολιτικές μεταρρυθμίσεις και χαλάρωση των δεσμών της χώρας με τη Ρωσία. Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας της, ο Λουκασένκο τόνιζε πως «η Λευκορωσία δεν είναι έτοιμη για μια γυναίκα πρόεδρο», με την Τιχανόφσκαγια να δέχεται όχι μόνο απειλές σεξουαλικής φύσης, αλλά και άλλες που αφορούσαν τα παιδιά της. Τη νύχτα της ανακήρυξης των αποτελεσμάτων, πολλοί από εκείνους που συμμετείχαν στην καμπάνια της συνελήφθησαν. Οι εκλογές καταγγέλθηκαν ως νοθευμένες και οι διαδηλώσεις της αντιπολίτευσης, που ξεκίνησαν εντατικά τους πρώτους μήνες μετά το αποτέλεσμα, άρχισαν να φουντώνουν και πάλι μετά από τη σύλληψη του Προτάσεβιτς. Σε μια άλλη χώρα του πρώην ανατολικού μπλοκ, στην Ουκρανία, η πρώην πρωθυπουργός Γιούλια Τιμοσένκο, με τις χαρακτηριστικές κοτσίδες, έγινε σύμβολο των ακτικυβερνητικών διαδηλώσεων του 2013-2014 ακόμα και μέσα από τη φυλακή, κατηγορούμενη για κακοδιαχείριση. Εξαιτίας αυτών των διαδηλώσεων, το ουκρανικό Κοινοβούλιο ανακάλεσε τους νόμους που την έστειλαν φυλακή. Εκλεγμένη αντιπολίτευση πλέον, η Τιμοσένκο τον περασμένο Ιανουάριο ζήτησε δημοψήφισμα με πέντε σημεία, μεταξύ των οποίων η παροχή του ουκρανικού αερίου και πυρηνικής ηλεκτρικής ενέργειας στον ουκρανικό πληθυσμό και η νομιμοποίηση της κάνναβης. Τον Μάρτιο, ζήτησε από την κυβέρνηση να σταματήσει να εισάγει ηλεκτρική ενέργεια από τη Ρωσία και τη Λευκορωσία, γιατί αυτό απειλεί την εθνική ασφάλεια της χώρας. Στη δυτική πλευρά της Ευρώπης, η επικεφαλής των γερμανών Πρασίνων, Αναλένα Μπέρμποκ, δεν αποκλείεται να εκλεγεί καγκελάριος στις επερχόμενες εκλογές – ένα σενάριο που πριν από μερικά χρόνια δεν θα το πίστευε κανείς. Στη Βρετανία, οι γυναίκες κουβάλησαν το Black Lives Matter στους ώμους τους, με προσωπικό κόστος: η νεαρή ακτιβίστρια Σάσα Τζόνσον, μόλις 27 ετών, παλεύει για τη ζωή της στο νοσοκομείο, από πυροβολισμό στο κεφάλι. Την περίοδο του δημοψηφίσματος για το Brexit, η δολοφονία της Εργατικής Τζο Κοξ από ακροδεξιό άνδρα έγινε προειδοποίηση του τι θα ακολουθούσε – σήμερα, με το Ηνωμένο Βασίλειο εκτός ΕΕ, αναλυτές προειδοποιούν για την άνοδο του εθνικισμού, με μια επικίνδυνη μορφή που οι Βρετανοί έχουν να δουν δεκαετίες. Εννοείται, πάντως, πως οι γυναίκες δεν υπάρχουν μόνο στο προοδευτικό στρατόπεδο. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη Γαλλία ακούει στο όνομα Μαρίν Λεπέν. Αναλόγως το αποτέλεσμα, δεν αποκλείεται μάλιστα οι προεδρικές εκλογές της Γαλλίας, που είναι προγραμματισμένες για τον Απρίλιο του 2022, ενδεχομένως θα κρίνουν την επόμενη μέρα της Ευρώπης. Στην Ισπανία, το πιο δημοφιλές πρόσωπο του Λαϊκού Κόμματος δεν είναι άλλο από την Ιζαμπέλ ντίαθ Αγιούζο, που θριάμβευσε στις περιφερειακές εκλογές της Μαδρίτης, «γέρνοντας» το κόμμα δεξιά και αμφισβητώντας τα μέτρα προστασίας που λήφθηκαν από την κεντρική κυβέρνηση στην έξαρση της πανδημίας.

Οι γυναίκες στην εξουσία θα μπορούσε να είναι τάση της εποχής, που θα ξεθωριάσει όπως συνέβη στο παρελθόν. Μπορεί όμως και όχι: εκεί που τα γυναικεία αιτήματα βρίσκονταν στο περιθώριο, τώρα είναι αυτά που προκαλούν τις γενικευμένες αντιδράσεις. Οι διαμαρτυρίες των γυναικών στην Πολωνία για τον περιορισμό του δικαιώματος στην άμβλωση σήκωσε σκόνη μέχρι τις Βρυξέλλες, ενώ από τις Βρυξέλλες έρχεται και μια εξ αυτών που φιλοδοξούν να αμφισβητήσουν τον Βίκτορ Ορμπαν στην Ουγγαρία: η Κλάρα Ντόμπρεβ, ευρωβουλευτής με τους Σοσιαλδημοκράτες, στις αρχές του μήνα πήρε το χρίσμα από το κόμμα της για να διεκδικήσει, ώστε, σύμφωνα με το εκλογικό σύστημα της χώρας, να είναι εκείνη η εκπρόσωπος της αντιπολίτευσης που θα βρέθει απέναντι στον Ορμπαν -μεγαλύτερος της αντίπαλος είναι ο πρόεδρος του συντηρητικού Jobbik.