Η στρατηγική του φόβου

Γιατί η κρατική αεροπειρατεία που οργάνωσε ο δικτάτορας της Λευκορωσίας Λουκασένκο είναι κάτι παραπάνω από ένα ακόμα τρομερό συμβάν και απειλεί, αν δεν αντιμετωπιστεί όπως του αξίζει, με γενικευμένη δημοκρατική υποχώρηση; Γιατί ξεπέρασε τρία, υπό κανονικές συνθήκες απαράβατα, όρια.

Η πρώτη υπέρβαση συγκροτείται από τη μορφή και το είδος της επίθεσης κατά της Ευρωπαϊκής Ενωσης και κατά της διεθνούς τάξης γενικότερα. Η αναγκαστική αλλαγή πορείας του αεροπλάνου που μετέφερε τον νεαρό αντικαθεστωτικό, με τον τρόπο που οργανώθηκε και εκτελέστηκε, παραβίασε κυριαρχικά δικαιώματα τριών ευρωπαϊκών χωρών – της Ιρλανδίας, εταιρείας της οποίας ήταν το αεροπλάνο, της Ελλάδας, από αεροδρόμιο της οποίας έφυγε το αεροπλάνο, της Λιθουανίας, στην οποία κατευθυνόταν το αεροπλάνο και οι επιβάτες του -, καθώς και τους διεθνείς κανόνες ασφάλειας των πτήσεων. Η «αναχαίτιση» από στρατιωτικό αεροπλάνο προσέδωσε πολεμική χροιά στην επίθεση, η επιβίβαση πρακτόρων στο αεροπλάνο με πλαστά έγγραφα συνιστά κατασκοπεία, η χρήση εντελώς ψευδούς δικαιολογίας, που δυσφημεί άσχετη με το συμβάν οργάνωση, τη Χαμάς, αποτελεί επίσης πράξη απαράδεκτη και κολάσιμη. Εναντι τέτοιας σειράς ανοιχτών παρανομιών, τόσο το διεθνές δίκαιο όσο και οι Συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ενωσης προβλέπουν νόμιμους τρόπους αντίδρασης: καταγγελία και καταδίκη σε διεθνή όργανα, οικονομικές και διπλωματικές κυρώσεις, δικαίωμα «άμυνας» και «συνδρομής» χωρών που υπέστησαν την επίθεση, πλήρης απομόνωση του καθεστώτος. Δισταγμοί ή μαλθακότητα θα έδιναν σήμα αδυναμίας της «δημοκρατικής κοινότητας».

Το δεύτερο αγαθό του οποίου ο λευκορώσος δικτάτορας δοκιμάζει τις αντοχές είναι η ελευθερία – έκφρασης, κίνησης, ύπαρξης. Η δημοκρατία, και η Ευρωπαϊκή Ενωση, παρέχουν συνθήκες ελευθερίας και δίνουν βήμα και άσυλο σε εκείνους τα δικαιώματα των οποίων καταπιέζονται. Φίμωση, σπίλωση, βασανισμοί και φυλάκιση ανθρώπων που εκφράζονται ελεύθερα, που αντιστέκονται ειρηνικά, που αποκαλύπτουν αυτά που θεωρούν χρέος τους να αποκαλύψουν, συνιστά επίθεση κατά θεμελιωδών αξιών. Η χρήση βίας, και μάλιστα κρατικής, και επιπλέον απροκάλυπτης, σημαίνει κήρυξη πολέμου κατά της δημοκρατίας. Γι’ αυτό, πέρα από τις αναγκαίες ενέργειες των κρατών, και ειδικά των κρατών που έχουν «ειδική σχέση» με τον πάτρονα του Λουκασένκο, τη Ρωσία του Πούτιν, είναι κρίσιμο να αντιμετωπιστούν και οι θεωρίες περί «ισχυρών», ακριβώς λόγω της αυταρχικότητάς τους, κρατών, οι σκοτεινές δυνάμεις της κατευθυνόμενης μπλογκόσφαιρας, που έσπευσαν, στη συγκεκριμένη περίπτωση, να διασπείρουν την «είδηση» ότι ο νεαρός αντικαθεστωτικός ήταν «ναζιστής», οι συμψηφισμοί, οι λοιδορίες, το παραπέτασμα λήθης που οδηγεί σε σάπισμα στη φυλακή, όπως έγινε και με τον Ναβάλνι.

Το τρίτο και πιο επικίνδυνο όριο είναι στην πραγματικότητα ένα πείραμα: πόσο αντέχουν οι πολίτες, οι λαοί, η δημοκρατία μπροστά στον οργανωμένο κρατικό φόβο; Στο φόβο ότι, αν είσαι υπέρμαχος της ελευθερίας, ή απλώς αντικαθεστωτικός, όπου και να κρυφτείς, όπου και να ξενιτευτείς, όποιοι και να σε φιλοξενήσουν ή να σε προστατέψουν, το καθεστώς που ενοχλείς θα σε βρει, θα σε σύρει με τη βία εκεί που θέλει, θα σε εξοντώσει σωματικά και ψυχικά. Στη σπορά στο μεδούλι των ανθρώπων – αυτών που αγωνίζονται αλλά και όλων όσοι, σε όλο τον κόσμο, τους παρακολουθούν – της ιδέας όχι απλώς της επικινδυνότητας του ελεύθερου λόγου και της υπέρ της δημοκρατίας πράξης, αλλά των θανατηφόρων συνεπειών αυτού του αγώνα. Και μάλιστα με μικρό τίμημα: κάποιες φωνές που γρήγορα σβήνουν, μερικές κυρώσεις τις οποίες σχετικά γρήγορα ξεπερνά η ζωή. Αυτός ο συνδυασμός διαρκούς υπέρβασης των αποδεκτών ορίων διεθνούς συμβίωσης και μαζί αισθήματος ατιμωρησίας φουσκώνει τα πανιά των απανταχού λαϊκιστών και αυταρχικών και κλιμακώνει τις επιθέσεις τους κατά της δημοκρατίας: από την εισβολή των οπαδών του Τραμπ στο Καπιτώλιο ως τα λόγια του Τζόνσον για «σωρούς πτωμάτων» προκειμένου να μην επιβληθούν άλλοι περιορισμοί και τις όλο και πιο ακραίες ενέργειες του Πούτιν, του Ερντογάν, του Μόντι, του Μπολσονάρο και τόσων άλλων.

Απέναντι στη στρατηγική του φόβου, η δημοκρατία έχει ένα μόνο όπλο: τη (σκληρή) αντεπίθεση των πολλών.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος