Περί αξίας και τίτλων

Στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Η τυραννία της αξίας», που θα κυκλοφορήσει προσεχώς στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, ο γνωστός αμερικανός καθηγητής πολιτικής φιλοσοφίας στο Χάρβαρντ Μάικλ Σαντέλ υποστηρίζει ότι το κύμα του λαϊκισμού που ζήσαμε την τελευταία δεκαετία αποτέλεσε σε μεγάλο βαθμό την έκφραση οργής εναντίον μιας κάστας που περιφρονεί τα λαϊκά στρώματα. Πίσω από την περιφρόνηση αυτή βρίσκεται η κουλτούρα της προσπάθειας, σύμφωνα με την οποία οι κερδισμένοι της παγκοσμιοποίησης, που συνήθως κατέχουν πτυχία και μεταπτυχιακά, πέτυχαν επειδή δούλεψαν σκληρά.

Οι ελίτ, γράφει ο Σαντέλ, έχουν διογκώσει τόσο πολύ τη σημασία του πτυχίου – ως εφοδίου για την πρόοδο, αλλά και ως προϋπόθεσης για την κοινωνική εκτίμηση -, ώστε δυσκολεύονται να καταλάβουν την αλαζονεία που μπορεί να προκαλέσει η αξιοκρατία και τη σκληρή αποδοκιμασία που υφίστανται όσοι δεν έχουν πάει στο πανεπιστήμιο. Κάπως έτσι φτάσαμε όμως στο Brexit και στην περιπέτεια του Τραμπ.

Ο Αλέξης Πατέλης είχε άδικο όταν είπε ότι δεν θα προσλάμβανε κάποιον με διδακτορικό επειδή μπορεί να μην έχει απαραιτήτως όρεξη για δουλειά. Και καλά έκανε που ζήτησε γρήγορα συγγνώμη, αφού η διατύπωσή του ήταν παρεξηγήσιμη.

Αυτό που προφανώς εννοούσε ο οικονομικός σύμβουλος του Πρωθυπουργού, και το είπε άτσαλα όχι επειδή «δεν είναι πολιτικός» αλλά επειδή ήθελε να δείξει ότι είναι άνθρωπος της πιάτσας, είναι ότι η ύπαρξη ενός μεταπτυχιακού τίτλου δεν αποδεικνύει κατ’ ανάγκη αξία (επειδή μπορεί να είναι αποτέλεσμα μιας μεταβίβασης προνομίων που η αξιοκρατία δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε να αντιμετωπίσει) και η έλλειψή του δεν σημαίνει απουσία αξίας (αφού ένα μεγάλο ποσοστό των ικανών είναι αποκλεισμένο από την ανώτερη εκπαίδευση για οικονομικούς ή κοινωνικούς λόγους). Ο Σαντέλ, μάλιστα, επισημαίνει κάτι ακόμη: πως το γεγονός ότι κάποιος δούλεψε σκληρά για να αποκτήσει διδακτορικό δεν οδηγεί αυτομάτως στο συμπέρασμα ότι αν τοποθετηθεί σε μια θέση θα δουλέψει για το κοινό καλό. Μπορεί να αποδειχθεί απλώς ένας ψυχρός τεχνοκράτης χωρίς επαφή με την κοινωνία.

Εχει δίκιο λοιπόν ο Πατέλης όταν λέει πως πρέπει να δοθεί η δυνατότητα να αποδείξει τις δυνατότητές του και εκείνος που δεν είχε ευκαιρίες. Οπως έχει δίκιο όταν θεωρεί πως η εργατικότητα και όχι το ταλέντο – κάτι έμφυτο δηλαδή – πρέπει να είναι η βάση για να πετύχει κάποιος στην Ελλάδα που χτίζει η σημερινή κυβέρνηση. Οι παρατηρήσεις του αυτές θα έπρεπε να επιδοκιμαστούν από το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης, που υποτίθεται ότι αγωνίζεται για μια πραγματική ισότητα των ευκαιριών. Αντί γι’ αυτό, οι χθεσινοί κατήγοροι της αριστείας ανακατεύουν λίγο πανδημία, λίγο βάση εισαγωγής στα πανεπιστήμια, λίγο οκτάωρο, και συμπεραίνουν ότι το όραμα του Πατέλη – και της ΝΔ – είναι «φθηνά εργατικά χέρια χωρίς ιδιαίτερη μόρφωση». Αυτό κατάλαβαν.

Οχι τίποτα άλλο, αλλά επιβεβαιώνουν και την άποψη του Πατέλη για τους πολιτικούς.