Τα iblastoids και η επανάσταση στις θεραπείες

Συναρπαστικά επιστημονικά επιτεύγματα ανακοινώθηκαν πρόσφατα στο «Nature». Δύο διεθνείς ερευνητικές ομάδες, ανεξάρτητες μεταξύ τους, πέτυχαν τη δημιουργία τρισδιάστατων κυτταρικών δομών στο εργαστήριο με μορφολογικά και γενετικά χαρακτηριστικά πανομοιότυπα με τη βλαστοκύστη ανθρώπινου εμβρύου. Οι έρευνες αυτές υπόσχονται να ρίξουν φως σε ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της ζωής, το «μαύρο κουτί» των πρώιμων σταδίων της ανθρωπογένεσης, και διανοίγουν επαναστατικές προοπτικές για νέες βελτιωμένες θεραπείες. Προκαλούνται όμως βιοηθικοί προβληματισμοί.

Ποια η υπόσταση αυτών των νέων οντοτήτων, «iblastoids» ή «ανθρώπινων βλαστοειδών» όπως ονομάστηκαν, που δεν προκύπτουν από γονιμοποίηση; Τι είδος έρευνας είναι θεμιτό να γίνεται με αυτά; Πώς πρέπει να μεταχειριζόμαστε τα νέα δημιουργήματά μας; Πρέπει τα ζωντανά μοντέλα εμβρύων να απολαμβάνουν τη μεταχείριση που αρμόζει σε ανθρώπινο έμβρυο και να τυγχάνουν της προστασίας που αποδίδουμε σε ένα φυσικό πρώιμο έμβρυο; Για πόσο χρονικό διάστημα είναι ηθικά θεμιτό να επιτρέπουμε να αναπτύσσονται;

Ενώ τα «βλαστοειδή» παρουσιάζονται δομικά και λειτουργικά όμοια με τις πραγματικές βλαστοκύστες, δεν είναι ακόμη σαφές πόσο ακριβώς μοιάζουν με φυσικά έμβρυα που προκύπτουν από γονιμοποίηση. Εξαιτίας ηθικών αβεβαιοτήτων και βάσει της αρχής της προφύλαξης, οι ερευνητές της ομάδας του καθηγητή Πόλο, ύστερα από υπόδειξη της δεοντολογικής αρχής στην οποία απευθύνθηκαν, σταμάτησαν την ανάπτυξη αυτών μοντέλων την 11η ημέρα (την 4η ημέρα η ομάδα του καθηγητή Γου).

Ενας μείζων ηθικός ενδοιασμός αφορά την «ολισθηρή πλαγιά» προς τη γενετική μηχανική εμβρύων και την ανθρώπινη κλωνοποίηση. Οι επιστήμονες είναι σαφείς ότι τα «βλαστοειδή» δεν είναι ακριβή αντίγραφα πραγματικών ανθρώπινων εμβρύων και δεν είναι κατάλληλα προς εμφύτευση σε μήτρα. Τα επιστημονικά ζητήματα όμως είναι πολύπλοκα και υπάρχουν αβεβαιότητες. Αναμφιβόλως, καθώς τα επιστημονικά πρωτόκολλα θα βελτιώνονται, τα «βλαστοειδή» όλο και περισσότερο θα μιμούνται τις ανθρώπινες βλαστοκύστες.

Αποτελεί άμεση προτεραιότητα να τεθούν κριτήρια για τη δεοντολογική αξιολόγηση της επιτρεψιμότητας σχετικών ερευνητικών πρωτοκόλλων και η θεώρηση των τελευταίων από κατάλληλα όργανα ερευνητικής ηθικής και δεοντολογίας. Είναι απαραίτητο να οριοθετηθούν αυστηρά οι επιστημονικοί και δυνητικοί θεραπευτικοί στόχοι, να υπάρχει περιορισμός σε ηθικά θεμιτούς σκοπούς και η έρευνα να αναλαμβάνεται μόνο υπό την προϋπόθεση πως δεν δύναται να διεξαχθεί με άλλον τρόπο. Απαραίτητος είναι ο περιορισμός της χρήσης των νέων τεχνικών μόνο για εργαστηριακή έρευνα, και ο αποκλεισμός της αξιοποίησής της προς την κατεύθυνση πρόκλησης εγκυμοσύνης, δηλαδή για αναπαραγωγικούς σκοπούς. Ο κίνδυνος δυνητικής αθέμιτης εμπορευματοποίησης των καρπών αυτής της έρευνας χρειάζεται επίσης να αντιμετωπιστεί και να ρυθμιστεί.

Συμπερασματικά, η ανάπτυξη των νέων επαναστατικών τεχνικών απαιτεί την άμεση αποκρυστάλλωση ενός ηθικού πλαισίου κανόνων και κατευθυντηρίων οδηγιών ώστε να προσανατολιστεί με σαφήνεια η επιστημονική έρευνα σε διεθνές επίπεδο. Απαιτείται επίσης να υπάρξει η μέγιστη δυνατή διαφάνεια όσον αφορά τη διεξαγωγή αυτών των μελετών, και να ενθαρρύνεται ο δομημένος δημόσιος διάλογος μεταξύ επιστημόνων, κοινωνίας και αρμοδίων δημοσίων φορέων σχετικά με την επιστημονική σημασία τους και τα ηθικά και κοινωνικά ζητήματα που ανακύπτουν.

Η Σταυρούλα Τσινόρεμα είναι καθηγήτρια Σύγχρονης, Νεότερης Φιλοσοφίας και Βιοηθικής