Από την ελληνική στη βιομηχανική επανάσταση

Είναι από τις πιο μυθιστορηματικές αλλά από τις λιγότερο γνωστές μορφές της Ελληνικής Επανάστασης και της πρώτης περιόδου του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Διότι, παρ’ όλο που όλοι ξέρουμε το Ζάππειο ως ένα από τα πλέον επιφανή τοπόσημα της Αθήνας, λίγα γνωρίζουμε περί του Ευαγγέλη Ζάππα και της συναρπαστικής ζωής του. Σκληρός πολεμιστής και ονειροπόλος ευεργέτης, οραματιστής και, συγχρόνως, τεχνοκράτης, μου κάνει εντύπωση που δεν έχει απασχολήσει περισσότερο όχι μόνο τους ιστορικούς αλλά και τους δραματουργούς μας.

Γεννήθηκε το 1800 στο Λάμποβο της σημερινής Αλβανίας και στα 13 του στρατολογήθηκε από τον Αλή Πασά. Οταν ξέσπασε η Επανάσταση, φρόντισε να πάρει μέρος σε μια μάχη εναντίον των Ελλήνων ώστε να αυτομολήσει στο στρατόπεδο του Μάρκου Μπότσαρη. Εγινε το πρωτοπαλίκαρό του, διακρίθηκε για την ανδρεία και την επιδεξιότητά του στα όπλα, πολέμησε στην πρώτη γραμμή, λαβώθηκε πολλές φορές και βρέθηκε στα πεδία της μάχης πλάι πλάι με τον Μακρυγιάννη, τον Νοταρά, τον Ανδρούτσο, τον Καραϊσκάκη, τον Κολοκοτρώνη. Οταν όμως τέλειωσε η Επανάσταση, μέσα σε αυτόν τον λασπωμένο πολεμιστή, άναψε η σπίθα του δαιμόνιου, εξωστρεφούς Ελληνα. Αρνήθηκε τη χρηματική αποζημίωση που εδικαιούτο – δεν πολέμησε αυτός για τους παράδες, αν τους ήθελε ήξερε πώς να τους κέρδιζε – και έφυγε για τη Ρουμανία. Γράμματα δεν ήξερε, είχε όμως όραμα. Την πιο ισχυρή κινητήριο δύναμη του ανθρώπου.

Στο Βουκουρέστι εγκλιματίστηκε αμέσως στις απαιτήσεις της τοπικής κοινωνίας στην οποία μεγαλουργούσε τότε το ελληνικό στοιχείο και είχε μεγάλη επιρροή το Φανάρι. Απέκτησε πρόσβαση στην εκμετάλλευση των τεράστιων μοναστηριακών εκτάσεων και αυτός ο φουστανελάς, που λίγα χρόνια πριν πολεμούσε στα ρουμάνια, φαίνεται ότι αντιλήφθηκε την αναγκαιότητα μιας άλλης επανάστασης. Της βιομηχανικής. Εκσυγχρόνισε τις καλλιέργειες αυξάνοντας εντυπωσιακά την παραγωγή, κατασκεύασε υδραυλικά έργα που αναβάθμισαν ολόκληρες περιοχές, άρχισε να χτίζει εκκλησίες και σχολεία, μέσα σε λιγότερο από τρεις δεκαετίες έγινε από τους ισχυρότερους οικονομικούς παράγοντες της Βλαχίας – είναι και σήμερα εθνικός ευεργέτης της Ρουμανίας. Ο πρώην αρματολός όμως ήταν «πολύ» Ελληνας ώστε δεν μπορούσε παρά να ήταν και κοσμοπολίτης. Οραματίστηκε την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων και το 1859 κατόρθωσε να διοργανώσει στην Αθήνα κάτι σαν προοίμιό τους, τους Ζάππειους Αγώνες, διαθέτοντας μεγάλα χρηματικά ποσά και αναλαμβάνοντας τα σχέδια και το κόστος για την αναστήλωση του Παναθηναϊκού Σταδίου. Την ίδια χρονιά ήταν και ο διοργανωτής της πρώτης διεθνούς εμπορικής και γεωργικής έκθεσης στην Ελλάδα και, για τη θεσμοθέτηση και επανάληψή της, ξεκίνησε την κατασκευή του Ζαππείου.

Ο Ευαγγέλης Ζάππας χώρεσε στη ζωή του τόσες εκδοχές του εαυτού του ώστε δεν άφησε χώρο για τους άλλους. Δεν έκανε οικογένεια, ήταν μοναχικός, ιδιόμορφος, ιδιότροπος. Το 1863 προσβλήθηκε από ψυχική νόσο (δεν υπήρχε ακριβής διάγνωση εκείνη την εποχή) και δύο χρόνια αργότερα πέθανε απομονωμένος. Ενα παράδοξο τέλος μιας παράδοξης ζωής. Θα μπορούσε να είναι ένας «σούπερ ήρωας» της λογοτεχνίας, ένας «Γιούγκερμαν» του 19ου αιώνα. Ηταν, απλά, ένας Ηπειρώτης από αυτούς που μας έμαθαν τι σημαίνει ευεργεσία.