Η επανάσταση των στερεότυπων

Τις περασμένες ημέρες, ένα «γούρι», ένα ευτελές στην τιμή (25 ευρώ) μικροαντικείμενο απ’ αυτά που έχουν τα πωλητήρια των μουσείων για να αντιμετωπίζουν το κόστος της λειτουργίας τους (και καλά κάνουν), έγινε μείζον θέμα συζήτησης: ορισμένοι θίχτηκαν, επειδή θεωρούν ότι το συγκεκριμένο «γούρι» έθιγε την εθνική Επανάσταση, που χθες γιορτάστηκαν τα διακόσια χρόνια από την έναρξή της.

Το «γούρι», δημιούργημα της Κατερίνας Σαββοπούλου, εικονίζει τη Μαντώ Μαυρογένους, προσαρμόζοντας τη μορφή της στο διάσημο αμερικανικό πόστερ του Τζ.Χ. Μίλερ, που φτιάχτηκε το 1943, για να ενισχυθεί το ηθικό των εργατριών στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η αναπαράσταση της Μαντώς Μαυρογένους επιδιώκει να δώσει ένα νέο περιεχόμενο στον ρόλο της. Οχι απλώς μια ανιδιοτελής πατριώτισσα επαναστάτρια, που μάλιστα έδωσε την περιουσία της στον Αγώνα, αλλά και «σύμβολο του φεμινισμού» που, κατά τη δημιουργό, «έπεσε θύμα της πατριαρχίας» – έτσι ερμηνεύεται η άτυχη σχέση της με τον Δημήτριο Υψηλάντη, που την εγκατέλειψε διαλύοντας τον αρραβώνα τους. Η Μαντώ Μαυρογένους πλήρωσε ακριβά εκείνη τη σχέση, που τη σημάδεψε. Εχοντας ζήσει την απόρριψη, χωρίς χρήματα μια που είχαν πάει στον Αγώνα, πολιτικά διωγμένη έπειτα από τη σύγκρουσή της με τον Ιωάννη Κωλέττη, χωρίς στηρίγματα, σε κατάθλιψη, βρέθηκε στην Πάρο όπου έζησε χάρη στην καλοσύνη κάποιων συγγενών της, ως τον θάνατό της.  Ηταν θύμα της ανδροκρατίας; Κάθε γυναίκα στην εποχή της ήταν θύμα της ανδροκρατίας. Αλλά η οπτική της εποχής μας συνήθως δεν φωτίζει, αλλά μάλλον συσκοτίζει ένα πρόσωπο του 19ου αιώνα. Η αφαίρεση δεν είναι πάντα διαφωτιστική.

Και η κ%&λα; Ελα τώρα! Είναι δυνατόν μια επαναστάτρια να μην έχει αποστηθίσει τον «Μύθο του κολπικού οργασμού;». Και να μην περιφέρει (έστω στην ερμηνεία της) μια εξημμένη λίμπιντο; Αλλωστε η φράση αυτή είναι γνωστή, συγκαταλέγεται στο ρεπερτόριο των γκράφιτι που βρωμίζουν τους τοίχους της Αθήνας. Διάβασα μάλιστα ότι την πατρότητά της διεκδικεί ο Σταμάτης Κραουνάκης, θεματοφύλακας επαναστατικώ δικαίω και της υγείας και της κ%&λας, οπότε καταλαβαίνετε.

Ολα αυτά, όπως καταλαβαίνετε, δεν είναι ζήτημα ιερής αγανάκτησης αλλά πλάκας. Η πλάκα μάλιστα χοντραίνει όταν στην προσπάθεια εξήγησης της χαλαρότητας των επιλογών του πωλητηρίου του, το Μουσείο λέει ότι δεν λογοκρίνει κανέναν από τους καλλιτέχνες με τους οποίους συνεργάζεται. Μα είναι λογοκρισία η συμφωνία ή η διαφωνία με το πνεύμα ενός δημιουργήματος, όσο ευτελές κι αν είναι; Οτιδήποτε του φτιάξουν θα το πωλήσει; Τα πάντα όλα; Εχουν δηλαδή πάψει να υφίστανται κριτήρια στην επιλογή και την προβολή αντικειμένων τέχνης; Στην τύχη λειτουργούν τα μουσεία – επαφίενται στην καλή διάθεση, στο γούστο και στην αισθητική των συνεργατών τους;

***

Η αναπαράσταση της Μαντώς Μαυρογένους, ακόμα και ως φτηνό αντικείμενο τέχνης, δεν είναι ένα μετέωρο μπιχλιμπίδι που βρέθηκε στο πωλητήριο ενός μουσείου. Εχει πίσω του ιδεολογικό και αισθητικό περιεχόμενο: το κινεί ο «προοδευτισμός». Μια τάση όλα τα θέματα να ενταχθούν στα προτάγματα και στους στόχους μιας «προοδευτικής» αντίληψης για τα πράγματα. Είναι η σημερινή εκδοχή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού.

Ενας καλλιτεχνικός καταναλωτισμός επιδερμικός και επιφανειακός, που συνθηματολογεί αναπαράγοντας ήδη καταξιωμένους συμβολισμούς. Κερδίζοντας μια δημοσιότητα, όπως θα έλεγε ο Γκι Ντεμπόρ, ως αξία κατανάλωσης – και όχι ως αξία χρήσης. Ως κάτι που γελάσαμε μαζί του – και θα ξεχαστεί.