«Ενα Συναξάρι της κατορθωμένης ελευθερίας μας»

Ο Κώστας Σταμάτης είναι επιμελητής εκδόσεων, ανθολόγος, υπεύθυνος λεξικογραφικών και εκπαιδευτικών σειρών στον «Πατάκη». Ενας επίμονος μελετητής. Στον πρόσφατο συμπεριληπτικό τόμο «Η ποίηση της Ελληνικής Επανάστασης 1821» (Πατάκης, σελ. 632) ανθολογεί την ποιητική έκφραση του 1821 στη διαχρονία της. Στο πρώτο μέρος συναντάμε την ποίηση του δημοτικού τραγουδιού, έτσι όπως εκφράστηκε μέσα από το λαϊκό αίσθημα. Στο δεύτερο, έργα ποιητών από την Επανάσταση μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα.

Ποιο ήταν το σκεπτικό πίσω από τον τόμο για την ποιητική έκφραση του 1821;

H μοναδικότητα του Εικοσιένα στην ιστορική διαδρομή μας απαιτούσε να έχουμε σήμερα χρηστικό και πρόσφορο το Συναξάρι τηςκατορθωμένηςελευθερίας μας. Αυτό δεν μπορούσε να είναι τίποτε άλλο από το Ποιητικό Εικοσιένα. Η ακλόνητη συνείδηση και η ιδιαίτερη χάρη της ποίησης μπορούν να μεταφέρουν αυτούσια την έννοια του Εικοσιένα και στους μοντέρνους, υπερτεχνολογικούς καιρούς μας. Μόνο δεκαπέντε λέξεις χρειάστηκε ο σπουδαίος ποιητής Γιώργος Θέμελης για να συμπυκνώσει στο ποίημά του «Επίλογος» την μοναδικότητα του Εικοσιένα, που προείπα:Ερχονται νύχτες που βιάζονται να γεννήσουν. Ερχονται μέρες που θέλουν ν’ αλλάξουν και να φορέσουν αιώνες.Αλλες σκέψεις δεν έκανα, με παρώθησε αδιαμεσολάβητη η αναγνωστική ηδονή της ελευθερίας. Και ο Κάλβος παραμένει και σήμερα παρά ποτέ επίκαιρος και συνεπής στα «αιώνια» ραντεβού που έκλεινε σε ηφαίστεια συνείδησης:Κανάρι! […]. Και των αιώνων τα όργανα ίσως θέλει αντηχήσουν πάντα Κανάρι.

Ποια μεθοδολογία ακολουθήσατε για να αναδειχθεί η ποιητική ουσία που προσδιορίζει την ιστορία του Εικοσιένα;

Το σκοπούμενο ήταν να συμπεριλάβω ποιήματα που αποπνέουν και σήμερα, την αληθινή ψυχή του Εικοσιένα. Εργα που καταδεικνύουν την ιστορικά καταγραμμένηουσίωσήτου, η οποία γέννησε, έθρεψε και επεξέτεινε στον χρόνο την Επανάσταση. Για τη συνείδηση μου, την Αδιανόητη Επανάσταση, όπως τη χαρακτηρίζω, την έκαναν επιτυχή πράξη εκείνοι που κυνηγούσαν στον ουρανό τη γλυκιά ουτοπία τους: οι ελάχιστοι, οι κακοαρματωμένοι θα κατάφερναν τελικά να νικήσουν τους αμέτρητους, τους υπερεξοπλισμένους. Αυτήν την ιερή τρέλα για την ελευθερία, που παρακινούσε διαρκώς όσους είχαν στη βιοθεωρία τους την Επανάσταση, την εξομολογείται και ο Κολοκοτρώνης στ’Απομνημονεύματάτου. Προσπάθησα να μη συμπεριλάβω έργα που απλώς ήταν είτε επιφανειακές περιγραφικότητες είτε αποτελούν στείρες στιχουργίες. Η μεθοδολογία ήταν να κατατάξω τα ποιήματα – και τα δημοτικά τραγούδια κι εκείνα των επώνυμων δημιουργών – με τη χρονολόγησή τους (έτος αναφοράς για τα πρώτα / γραφής ή δημοσίευσης για τα δεύτερα), απαραιτήτως μαζί με τις πηγές απ’ όπου αντλήθηκαν.

Εσείς πού εντοπίζετε τη διαχρονία του Εικοσιένα;

Η διαχρονία που λέτε είναι η κοινή συνείδηση ότι η ελεύθερη νεοελληνική ύπαρξή μας οφείλεται απευθείας σ’ εκείνη την Αδιανόητη Επανάσταση. Χάρη σ’ αυτήν συναριθμηθήκαμε ξανά μεταξύ των ζωντανών λαών, ακριβώς όπως το θέτει ο Μακρυγιάννης. Αλλιώς, η νύχτα αιώνων μπορούσε μια χαρά να εναλλαχθεί με πολλές άλλες αξημέρωτες, και ο δυναστικός αυτοκρατορικός χάρτης ανέμενε να μας καταπιεί μαζί με τους υπόλοιπους λαούς, που κατάφερε να ομογενοποιήσει και να εξαφανίσει. Στη γλώσσα, στις σπασμένες κολόνες του αρχαίου κάλλους κρεμόμασταν και στ’ ακοίμητα πουλάκια του κλέφτικου τραγουδιού. Μπορεί κάποιος ν’ αντιτείνει ότι η επανάσταση κάποτε θα πετύχαινε. Μέχρι την έκρηξη του Εικοσιένα είχαν προηγηθεί πολλές δεκάδες εξεγερσιακά κινήματα σε τούτον τον τόπο. Τα ιστορεί λεπτομερώς ο Κ. Σάθας στο έργο του «Τουρκοκρατούμενη Ελλάς 1453-1821». Ομως η γνωστή «μαμή» δεν έρχεται κάθε ώρα και στιγμή, παρά μόνο όταν κυοφορείται παιδί.

Στο ιστορημένο Εικοσιένα, όπως λέτε, μετεωρίζεται συνεχώς η έννοια πατρίδα. Μπορεί η ποίηση να προσεγγίσει καθαρά την αλήθεια της έννοιας;

Η κατεστημένη ως επίσημη ιστοριογραφία συγκροτήθηκε για να προσφέρει το Εικοσιένα ως ενιαία εικόνα στην υπηρεσία του έθνους – κράτους· συχνά, άλλα στοιχεία της Επανάστασης τα διόγκωσε, άλλα τα υποτόνισε, ενώ κάποια τ’ άφησε να αιωρούνται σκοτιδιασμένα. Στις σελίδες της ο ρόλος του Μαυροκορδάτου, λόγου χάρη, ή του Κωλέττη, δεν είναι ποτέ διαυγής, μολονότι αυτά τα δύο πρόσωπα είχαν τη μέγιστη συμβολή στην εξέλιξη της Επανάστασης, στους υποκινούμενους εμφύλιους πολέμους της και, κυρίως, στη θεμελίωση του νεοελληνικού κράτους, αυτού που έχουμε και μέχρι σήμερα. Οταν η έννοια πατρίδα γίνεται σημαία ευκαιρίας, ξέρουμε ότι λίγο – πολύ ισοδυναμεί με πλανόδιο και πλάνο εμπόριο. Αντίθετα, στην καθαρότητα που έχει η ποίηση για τις ιδέες και την τέχνη βρίσκουμε την πατρίδα στην αντικειμενική σημασία της, που γίνεται αντιληπτή αμέσως και απ’ όλους· όπως στονΚρητικότου, ο Σολωμός την προσφωνεί ως εξής:…ω θεϊκιά κι όλη αίματα Πατρίδα!Στις εισαγωγικές σημειώσεις της ανθολογίας έχω συμπεριλάβει το ποίημαΠατρίδατου Τάσου Λειβαδίτη, το οποίο βέβαια δεν αναφέρεται αποκλειστικά στο Εικοσιένα, αλλά συνοψίζει όλα τα Εικοσιένα που γνώρισε αυτός ο πολυοργωμένος από το σίδερο τόπος:

Πατρίδα […] είσαι γεννημένη μέσ’ από φωτιές, από κραυγές, από κραυγές κ’ αίματα/ απ’ αυτούς που πέσανε για σένα, χιλιάδες και χιλιάδες/ και χάθηκαν για πάντα κάτω απ’ το χώμα σου. / […] Πατρίδα, είσαι γεννημένη απ’ τους πεθαμένους.

Από τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης παρατηρείται η προσήλωση της ποίησης πάνω σε συγκριμένα πρόσωπα. Αυτό γιατί συμβαίνει κατά τη γνώμη σας;

Οι αγώνες και η ποίηση που έχει θεματική μία επανάσταση δεν νοούνται χωρίς υπαρκτούς ήρωες, με τις ιδιότητες και τις πράξεις τους άτρητες. Οι ήρωες αναλαμβάνουν τον πόλεμο και η ποίηση ν’ αποτυπώνει τη δόξα τους, αν τους αξίζει· αυτό είναι το ζεύγμα. Ας δούμε την προσήλωση της τέχνης σε πρόσωπα· ας δούμετι ζήταγε η Αθανασία στο μπαλκόνι τους μπροστά,κατά Γκάτσο, σκληρή σαν του θανάτου τη γροθιά.Εχουν γραφτεί πολλά ποιήματα για τον Παπαφλέσσα, τον Καραϊσκάκη, τον Διάκο κ.ά., αρκετά περισσότερα απ’ ό,τι γι’ άλλους αγωνιστές. Η ποίηση, επιλεκτική και προσανατολισμένη, δεν ξέχασε ότι ο εμπρηστής ψυχών και συμβόλων δουλείας Παπαφλέσσας εκβίασε αποτελεσματικά την έναρξη της Επανάστασης και τη συμμετοχή των προκρίτων του Μοριά, αρκετοί από τους οποίους ήταν τουρκοκοτζαμπάσηδες. Ο ακόμη «αγιασμένος» Π.Π. Γερμανός στα γραπτά του αποκαλεί τον Παπαφλέσσα «άνθρωπο απατεώνα και εξωλέστατο» και του σέρνει μύρια όσα. Από τους ποιητές δεν διέφυγε ότι αργότερα ο απατεώνας έστειλε από την Κόρινθο το σαφέστερο μήνυμα σε όλους, ότι το ποτάμι δεν γυρίζει πίσω. Από τα επαναστατικά συμβάντα, ασφαλώς το υπερκείμενο στη μνήμη παραμένει η 2ηπολιορκία του Μεσολογγιού. Ευτυχώς και αυτήν την ανέλαβε ο τρισμέγιστος Σολωμός· τον αποκαλώ έτσι για να τονίσω πόσο η γραφή του είχε εισχωρήσει στις ψυχές των Ελεύθερων Πολιορκημένων και με ποιο φως εμπότισε τον αγώνα που έδινεασφυκτικά πολιορκημένο το ταπεινό «καλυβάκι» ή «μάντρα»:φως που πατεί χαρούμενο τον Αδη και το χάρο.

Η περιπέτεια της γλώσσας στην ποίηση πώς διαμορφώνεται μέσα από το πνεύμα των στίχων;

Μέσω της γλώσσας πραγματοποιείταιτ’ ωραίο ταξίδι, που έλεγε ο Καβάφης. Ενα έργο ως αισθητικό αποτέλεσμα, από τις λέξεις του θα κριθεί: αν αυτές δίνουν την ένυλη μορφή, την υπόσταση στις ιδέες και στα συναισθήματα, αν μεταφέρουν ζωντανές στη γη τις ενατενίσεις της φαντασίας. Αυτή η γλωσσική περιπέτεια, που λέτε, μάλλον ανήκει αποκλειστικά στον ποιητή, καθώς αυτός θα συλλέξει βασανιστικά τις λέξεις του, σπυρί σπυρί, θα τις επιλέξει στις σημαίνουσες έννοιές τους και θα τις συνυφάνει με τέχνη. Στη ζωή και στον αντιληπτικό αναγνώστη εναπόκειται η τελική κρίση, που είναι και αυτή μια περιπετειώδης διαδρομή. Η γλώσσα του Σολωμού είναι ολοζώντανη. Η τολμηρή και προωθημένη δημοτική του παραμένει αξεπέραστη. Ομως η απόφασή του να γράψει στη ζωντανή γλώσσα ήταν τότε μια περιπέτεια. Ο Κάλβος, με διαφορετική γλωσσική σκευή και προτιμήσεις στην έκφρασή του, είχε προτιμήσει ότικαλόν είναι και το καύχημα της αρχαίας δόξης, αν και συχνά δεν του λείπουν οι λέξεις της δημοτικής. Σαγηνεύει όμως το μεγαλοπρεπές ύφος του, που κάνει την ποίηση του να είναι άκρως ελκυστική και καταληπτή και σήμερα, σε χρόνους προχωρημένης αγλωσσίας.

Για τον σύγχρονο ποιητικό λόγο, τι πιστεύετε πως κομίζει η Eλληνική Eπανάσταση;

Την παραδομένη πλέον ως μυθολογία (με την κυριολεκτική σημασία της λέξης), μαζί με την αχνίζουσα ακόμη συνείδηση του Εικοσιένα. Εννοώ, εκείνους τους ζωτικής αλήθειας μύθους, οι οποίοι και σε ενεστώσες καταστάσεις επιμένουν να συσχετίζουν πρόσωπα, πράξεις και γεγονότα μιας αειφανούς ελευθερίας. Οι ποιητέςπου ανήκουν στις σύγχρονες γενιές, ήταν και είναι πολύ εντάξει με το Εικοσιένα, γιατί δεν το άφησαν στον μπουφέ σαν πεθαμένο λικεράκι για ξεθυμασμένες γιορταστικές παράτες. Ο υπερρεαλιστής Νάνος Βαλαωρίτης αναρωτιέταιτώρα που ο λαβύρινθος μάκρυνε και μεγάλωσε […] ποιος θα μας φέρει το χάρτη της νύχτας / την οδηγό νυχτερίδα που ξέρει να βγει/ απ’ τα δόντια του δράκου;

Στο ποίημά του του λείπουν ο Μακρυγιάννης, ο Κάλβος, ο Σολωμός, ο Ανώνυμος Ελληνας· εκείνοιγνώρισαν πριν από μας την πικρή αγωνία […] την πατημένη απ’ τον ξένο τον ντόπιο εχτρό/ απεγνωσμένη ελπίδα.Και θυμόμαστε ότι ο Σολωμός εκείνη τη μαυρισμένη πέτρα και το καμμένο χορτάρι της δόξας μάς τα παρέδωσε διαυγή, με φέρουσα συνείδηση:Σ’ ελέγχ’ η πέτρα που κρατείς και κλει φωνή κι αυτεινή. Η ποίηση παραμένει πάντοτε ο μαγικός φανός, έστω και κάποτε με τη μορφή αινιγμάτων.