Σε ποιον ανήκουν οι τοίχοι

Ενα από τα πιο εφιαλτικά γκραφίτι της Αθήνας είναι αυτό με τα μαύρα χέρια σε στάση προσευχής, σε ακάλυπτο τοίχο πολυκατοικίας στην οδό Πειραιώς, κοντά στην Ομόνοια. Υποτίθεται ότι παραπέμπει στον Ντίρερ, παραπέμπει δηλαδή σε κάτι υψηλό, και επίσης υποτίθεται ότι το κάνει υψηλότερο το κίνητρο του καλλιτέχνη: φτιάχτηκε για να εκφράσει την κατάσταση της χώρας μετά τη χρεοκοπία και τα Μνημόνια και να στείλει ένα μήνυμα στους ξένους, τύπου «προσευχηθείτε για μας».

Είναι μια παράταιρη παρέμβαση σε μια άσχημη πόλη, σε ένα κέντρο απωθητικό, είτε για κατοίκους είτε για εργαζομένους. Ενα κομμάτι καθαρόαιμου μπρουταλισμού αποθεώθηκε από κρατικές υπηρεσίες που το επιδότησαν και από τα ΜΜΕ που το πρόβαλαν, φτιάχτηκε μάλιστα «σχολή», με αποτέλεσμα να βαφτούν κι άλλοι τοίχοι με εξίσου γιγάντια γκραφίτι, εξίσου μπρουτάλ και εξίσου άσχημα, που ζοριζόμαστε να τα αποδεχτούμε ως τεκμήρια μιας ελεύθερης τέχνης του δημόσιου χώρου.

Πιστεύω ότι τα γκραφίτι στους τοίχους, η street art, είναι αναπόσπαστο κομμάτι των σύγχρονων δυτικών πόλεων – η στερεότυπη εικόνα των γκραφιτάδων τούς θέλει νέους, με φαρδιά παντελόνια, ακουστικά στ’ αφτιά και σπρέι χρωμάτων μπροστά από τοίχους, έτοιμους να το σκάσουν αν φανεί από μακριά αστυνομικός. Γέννημα της κουλτούρας του χιπ – χοπ, με τα χρόνια, αναδείχθηκαν ορισμένα στυλ και ορισμένοι καλλιτέχνες, που μπήκαν ορμητικά στο χρηματιστήριο της τέχνης – πιο διάσημη περίπτωση, η περίπτωση του Μπάνκσι.

Και στην Ελλάδα είχαν αναδειχτεί ορισμένοι καλλιτέχνες που ξεχώρισαν – προσωπικώς είμαι λάτρης του b., που άρχισε με κιτρινόμαυρα μοτίβα, και του Φαϊτάκη, τα έργα των οποίων στους τοίχους είτε τα έσβησε ο χρόνος είτε τα εξαφάνισαν νεότερες εικονογραφίες που κάλυψαν τις παλιότερες. Η πολιτικοποιημένη δεκαετία που μας πέρασε, έτσι κι αλλιώς, συνέβαλε στην εξαφάνιση του καλλιτεχνικού αιτήματος από τους δρόμους και τα γκραφίτι έγιναν επιθετικά στρατευμένα, πολύ συχνά προπαγανδιστικά. Υπόδειγμα αυτού του ύφους, σε μεγάλη κλίμακα, η «καλλιτεχνική παρέμβαση» του Μαρτίου 2015, που έβαψε με πλαστικό την πρόσοψη του Πολυτεχνείου, βανδαλίζοντας το έργο του ρομαντικού κλασικιστή αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου. Μαζί με την κουρελαρία των αφισοκολλήσεων και την ευκολία των στένσιλ και των ταγκ, το γκραφίτι ιδίως στην Αθήνα είναι πλέον μουντζούρα, ρύπανση και βανδαλισμός. Τέχνη επιβολής, όχι έκφρασης.

Υπάρχει απάντηση με ίδια μέσα; Υπάρχει, είπαν κάτι αυτοδιοικητικοί στην Αργυρούπολη. Και φώναξαν έναν δικό τους ζωγράφο να γεμίσει τους τοίχους του δήμου με άλλου τύπου παραστάσεις, υποτίθεται εθνωφελείς. Αυτή την περίοδο, η Αργυρούπολη έχει γεμίσει ήρωες της Επανάστασης – και όσοι νομίζουν ότι έχουν το μονοπώλιο των τοίχων της πρωτεύουσας έχουν ενοχληθεί, οργανώνοντας επιθέσεις καταστροφής των γκραφίτι της εθνικοφροσύνης.

Αλλος ένας πολιτικοκαλλιτεχνικός πόλεμος έχει ξεκινήσει. Μια επιδοτούμενη τέχνη που αντλεί και αναπαράγει εθνικοπατριωτικά στερεότυπα τσακώνεται με τις υπέρτερες δυνάμεις της ασχήμιας που στο όνομα της αντιστασιακής έκφρασης έχει πνίξει τις διαδρομές μας. Μια καθαρόαιμη παραδοσιακή δεξιά εικονογραφία «αγίων» της ιστορικής μυθολογίας κοντράρει την κουλτούρα των μπαχαλάκηδων στο κρίσιμο πεδίο της ιδεολογικής αφέλειας που γίνεται εργαλείο ρύπανσης της δημόσιας σφαίρας.

Και οι δύο πολιτικοκαλλιτεχνικές αντιμαχόμενες ενότητες που είναι έτοιμες να παίξουν ξύλο αδιαφορούν επιδεικτικά για τον υποβαθμισμένο δημόσιο χώρο, επιτείνοντας την ασχήμια του. Με διαιτητές όσους είναι υποχρεωμένοι να ζουν, ανίσχυροι, σε περιβάλλοντα αισθητικής ρύπανσης.