«Η αναζήτηση του “άλλου” στην ιστορική μελέτη»

Συχνά τα γενικά τραύματα, ψυχικά – κοινωνικά, λειτουργούν όπως εκείνα που μας αφορούν προσωπικά, εκείνα δηλαδή που φέρουμε από τα παιδικά μας χρόνια, από την εφηβεία, από τα χρόνια της διαμόρφωσης του χαρακτήρα και της προσωπικότητας. Οι αρνητικές εμπειρίες, συλλογικές και προσωπικές, εντάσσονται στη μνήμη της προσωπικής ζωής μας και ανακαλούνται συχνά αυτόματα, ιδιαίτερα εάν υπάρχει η αίσθηση ή η πεποίθηση ότι το τραύμα παραμένει μια χαίνουσα πληγή που συχνά καθορίζει μέγα μέρος της ζωής μας. Συχνά όμως, επίσης, τα προσωπικά τραύματα παρακάμπτονται, όταν το κόστος της λύσης φαντάζει οδυνηρό και ανατρεπτικό για τις όποιες ισορροπίες έχουν εν τω μεταξύ συγκροτηθεί.

Για τα γενικά τραύματα οι συνθήκες αντιμετώπισης συχνά αναπτύσσονται αλλιώς. Εκεί ισχύει ο πληθυντικός αριθμός, γιατί οι τραυματισμένοι είναι πολλοί και αποτελούν: οικογένειες, θρησκευτικούς ή φυλετικούς πληθυσμούς, πληθυσμούς χωριών, πόλεων ή και χωρών που καταστράφηκαν σε διάρκεια εθνικών, παγκοσμίων ή εμφυλίων πολέμων. Αποτελούν ακόμη και μέλη ή και φίλους πολιτικών παρατάξεων ή συσσωματώσεων οι φέροντες τα τραύματα. Εκεί οι τραυματισμένοι μοιράζονται την ίδια οδυνηρή εμπειρία του κοινού παρελθόντος, τις απώλειες προσφιλών προσώπων, τη βαθιά αίσθηση του φόβου, του τρόμου, της καταστροφής και της απειλής, της ανατροπής της ζωής τους. Σε αυτά, τα συλλογικά τραύματα εθνικά ή εμφύλια ή φυλετικά, έρχεται, ή αναμένεται διακαώς αλλά δεν έρχεται, η πολιτεία να θεραπεύσει, να φροντίσει. Να αποκαταστήσει υλικά ή ηθικά. Εξίσου σημαντικά και τα δύο. Στα φυλετικά τραύματα, να αναγνωριστούν παγκοσμίως και να δικαιωθούν έναντι των κρατών που τα προκάλεσαν, στα εθνικά τραύματα να δοθεί ηρωική διάσταση σε όσους υπέφεραν. Στα εμφύλια τραύματα, ιδιαίτερα στην ελληνική περίπτωση, σημαντικό όπως φάνηκε στάθηκε, να αναλάβει τη φροντίδα τους μια φίλια και οικεία κυβέρνηση. Στον ελληνικό Εμφύλιο (1946 – 1949), τα τραύματα των νικητών φροντίστηκαν για αρκετές δεκαετίες από τις κυβερνήσεις και τις κοινωνικές ομάδες που είχαν την εξουσία. Τα τραύματα των ηττημένων φροντίστηκαν πολύ αργότερα, όταν φίλια κυβέρνηση αποκατέστησε ηθικά και περιορισμένα υλικά, όσους από τους τραυματισμένους επιζούσαν ακόμη. Η παρατεταμένη, μετά την ήττα τους, περίοδος διώξεων και αποκλεισμών ανετράπη ουσιαστικά μετά μια καταστροφική εθνικά στρατιωτική δικτατορία, υπεύθυνη για μύχια εθνικά και πολιτικά τραύματα.

Απέναντι στα παραπάνω και ιδιαίτερα στα εμφύλια τραύματα, έρχεται ο επαγγελματίας ιστορικός να εφαρμόσει εργαλεία και τεχνικές που γεννήθηκαν και εξελίσσονται για να λύνουν προβλήματα «ξένα» από αυτόν. Για τα τραύματα με τα οποία ο ιστορικός συνδέεται ηθικά ή ακόμη ταυτίζεται με τα θύματα οι συνθήκες είναι το λιγότερο σύνθετες και στην αντιμετώπιση βοηθά ο αναστοχασμός.

Τρεις δάσκαλοί μας ιστορικοί, των δεκαετιών της Μεταπολίτευσης, διατύπωναν με εντιμότητα, ειλικρίνεια και επαγγελματισμό, μεταξύ άλλων τρεις φράσεις που ήλπιζαν να δώσουν θάρρος στους ιστορικούς να κάνουν τη δουλειά τους με ουσία και ασφάλεια, όσον αφορά το αποτέλεσμα. Αλλος χιουμοριστικά, άλλος με βαθιά αυστηρότητα και άλλος σε τροχιά σοβαρής αναζήτησης ενός κριτηρίου που θα λύνει προβλήματα, χρησιμοποιούσαν τρεις φράσεις. Η πρώτη έλεγε «μην ανησυχείτε, δεν είμαστε φαρμακοποιοί για να πεθάνουν άνθρωποι από τα λάθη μας», η δεύτερη έλεγε «ο ιστορικός, μεταξύ άλλων, πρέπει να είναι άπολις» και η τρίτη φράση έλεγε «μην αγνοείτε το λαϊκό αίσθημα». Εάν πούμε ότι και οι τρεις δάσκαλοι είχαν στο μυαλό τους και τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο που βίωσαν, τον οποίο μελετούσαν και συζητούσαν, θα δούμε ότι και οι τρεις φράσεις συνθέτουν μια ουσιαστική προσπάθεια αφού, η μία δίνει θάρρος στην ερμηνεία φαινομένων, η δεύτερη απαιτεί ουδετερότητα και η τρίτη οδηγεί στην αναζήτηση και του «άλλου», του ενός από τους δύο. Εκείνου που ίσως τα βιώματά μας, τα προσωπικά ή τα οικογενειακά μας τραύματα, μας οδηγούν να τον υποτιμήσουμε, να μην τον «δούμε». Είναι κυρίως η τρίτη φράση, που προσθέτει το ενδεχομένως αφελές λαϊκό αίσθημα, δίπλα στη μελέτη των γοητευτικών ελίτ του πνεύματος ή των όπλων, μια πρόσθεση που ανοίγει τον φακό και μας δίνει μια εικόνα σαφώς πληρέστερη. Ενα επιστημονικό βλέμμα που μας πάει κοντά σε εκείνους που ήλπισαν σε μια ζωή καλύτερη και έντυσαν ή φόρτισαν τη στράτευσή τους και τη δράση τους με πολιτικά οράματα, με βαθιές αντιπαλότητες για την εξουσία, με βία. Δύσκολη η μελέτη της κοινωνικής ιστορίας ενός εμφυλίου πολέμου χωρίς να υπάρχει σαν στήριγμα μελέτης η ταύτιση, η πολιτική στράτευση του μελετητή. Κινδυνεύει να έρθει άχαρο αποτέλεσμα λόγω των στρογγυλεμάτων που παρέχουν ασφάλεια.

Ωστόσο δεν είναι επάγγελμα σύγκρουσης η επιστήμη της ιστορίας. Είναι επάγγελμα σύνθεσης και αποτίμησης. Μεταξύ άλλων στόχων, έχει και τη μελέτη τού μετά, όταν η κορύφωση καμφθεί και το όραμα συντριβεί. Είναι ίσως αυτή η αναζήτηση του λαϊκού αισθήματος και των εξελίξεών του, των εφαρμογών του και των εκφάνσεών του που μας επιτρέπει να δούμε και τον «άλλο», να του δώσουμε, όχι υποχρεωτικά δίκιο, αλλά φωνή. Φωνή πρωταγωνιστή που δικαιούται εξάλλου. Φωνή να μιλήσει για προθέσεις, ελπίδες, εμπειρίες, τραύματα. Σαν να αφοπλίζει τελικά η φωνή του «άλλου» τη στράτευση σε ένα από τα δύο εμφύλια τραύματα. Σαν να καθιστά τη δουλειά μας πιο κοντά στην πραγματικότητα, η οποία είναι μία και οι μνήμες της πολλές.

Ο Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων Μουσείου Μπενάκη