Ιστορώντας την απώλεια «χωρίς απουσία»

Το σύγχρονο ενδιαφέρον για τα ιστορικά τραύματα και τις  οδυνηρές εμπειρίες του παρελθόντος οφείλεται σε πολλούς λόγους, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν αφενός οι αλλαγές στην ίδια την ιστορική επιστήμη και αφετέρου η μελέτη του «αιώνα των άκρων», δηλαδή του 20ού αιώνα. Παλαιότερες ιστορικές αφηγήσεις που εστίαζαν σε πρότυπα ηρωισμού, στρατιωτικών νικών και πολιτικής κατίσχυσης έχουν μπολιαστεί με τις βιωμένες εμπειρίες της οδύνης και του συλλογικού πόνου. Η μελέτη του 20ού αιώνα, από την άλλη πλευρά, έφερε στο προσκήνιο οριακά γεγονότα όπως το Ολοκαύτωμα, οι παγκόσμιοι πόλεμοι, οι εμφύλιοι πόλεμοι, η προσφυγιά, οι διώξεις, η βία, οι μαζικοί θάνατοι ενώ συνέβαλε στην καλλιέργεια της ανάδειξης αντίστοιχων ιστορικών φαινομένων σε παλαιότερες περιόδους (π.χ. αποικιοκρατία, δουλεμπόριο).

Στις αρχές του 21ου αιώνα, ο ιστορικός Χέιντεν Γουάιτ διερωτήθηκε σε ένα δοκίμιο αν είμαστε «ένοχοι ιστορίας» (ελλ. μτφρ. Λογοτεχνική θεωρία και ιστορική συγγραφή 2015). Αφορμή για τον τίτλο αποτέλεσε η Δίκη του Κάφκα όπου ο Γιόζεφ Κ. ρωτάει για τι κατηγορείται και του απαντάνε ότι κατηγορείται για το ότι είναι ένοχος. Μέσα από το λογοτεχνικό παράδειγμα, ο Γουάιτ θέλησε να εξετάσει πώς μπορούμε να τοποθετηθούμε απέναντι στην πλημμυρίδα τραυματικών μνημών και οριακών ιστορικών εμπειριών.  Ο Γουάιτ πρότεινε να μετατρέψουμε το ιστορικό παρελθόν σε ένα «πρακτικό παρελθόν». Δανείστηκε την έννοια του «πρακτικού παρελθόντος» από τον φιλόσοφο Michael Oakeshott. Ο Γουάιτ τόνισε ότι αν δεν θέλουμε να είμαστε «ένοχοι ιστορίας», δηλαδή να ζούμε μόνιμα με τον διαλυτικό πόνο και τα ιστορικά τραύματα, πρέπει να προσπαθούμε να είμαστε «εντός της ιστορίας», να συνδέουμε το παρελθόν με την παροντική συνθήκη, με τα ηθικά και πολιτικά διλήμματα αλλά και τις ευθύνες του παρόντος.

Στο συγκεκριμένο δοκίμιο, ο Γουάιτ άντλησε από τη σκέψη του φιλοσόφου Πολ Ρικέρ. Στην πολυ-χρονικότητα της ιστορίας στάθηκε, μεταξύ άλλων, ο Ρικέρ  στο έργο του Η μνήμη, η ιστορία, η λήθη ( ελλ. μτφρ. 2013). Ο Ρικέρ κατανοούσε την ιστορική συνείδηση ως μια σύνθετη διαδικασία, η οποία συνδέει τις διαφορετικές διαστάσεις του χρόνου. Ο Ρικέρ τοποθετήθηκε υπέρ της μεταμόρφωσης της ιστορικής συνείδησης σε μια περιεκτική κοσμοθεωρία, σε μια φιλοσοφία ζωής, βασισμένη στη μέριμνα και στην ευθύνη.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, ο Ρικέρ εξέτασε το θέμα της «δύσκολης συγχώρεσης». Υποστήριξε ότι οι ιστορικοί δεν είναι δικαστές. Αντίθετα με τις υποθέσεις των δικαστηρίων που οριστικοποιούνται με τη δικαστική απόφαση, οι υποθέσεις της ιστορίας δεν κλείνουν με τον ίδιο τρόπο. Αν όμως η ιστορία αποτελεί «μια ανολοκλήρωτη υπόθεση», μια δική μας υπόθεση, καλούμαστε να εκπαιδευθούμε και να κατανοήσουμε την ανάγκη μιας υπεύθυνης σχέσης με το παρελθόν (ακόμη και με το συγκρουσιακό ή τραυματικό παρελθόν).

Προς αυτή την κατεύθυνση, δημιουργικές ιδέες περιέχει το έργο του Dominick La Capra, Writing History, Writing Trauma (2001). Ο Λα Κάπρα αναφέρθηκε σε ένα είδος «αποσυντονισμού της ενσυναίσθησης» (empathic unsettlement), μια διαδικασία η οποία επιτρέπει την εμπλοκή του/της ιστορικού, τη δι-υποκειμενική σχέση αλλά όχι την ταύτιση. Αναφερόμενος στη θέση του/της ιστορικού όταν μελετά ένα τραυματικό γεγονός, ή μια διαφιλονικούμενη, συγκρουσιακή ιστορική εμπειρία ή περίοδο, ο Λα Κάπρα στάθηκε στη μέριμνα για τα θύματα, όχι στην ταύτιση, καθώς και στη διεργασία (working through) του τραύματος. Επίσης, ο Λα Κάπρα ανέδειξε τις διαφορές μεταξύ της «απουσίας» (absence) και της «απώλειας» (loss) στην ιστορία.

Μέσα από τις δύο έννοιες, γίνεται σαφές ότι η παραδοσιακή ιστοριογραφία αναφέρεται συνήθως σε απώλεια η οποία γίνεται απουσία, εφόσον τοποθετεί το παρελθόν σε ένα συγκεκριμένο σημείο του χρόνου και το στεγανοποιεί. Αυτή όμως η διαδικασία καθιστά οριστικά χαμένους ανθρώπους και ιστορικές εμπειρίες. Δεν διευκολύνει τη μνημόνευση, την ενθύμηση ή τη μέριμνα για όσους-ες χάθηκαν και το γεγονός αυτό μπορεί να βαθαίνει το τραύμα ή τη δυσανεξία. Τα ιστορικά τραύματα μπορεί να προκαλέσουν έτσι πολλές αντιδράσεις αναβίωσης. Ο Λα Κάπρα πρότεινε μια διαδικασία διεργασίας και ιστορικού αναστοχασμού, η οποία αναφέρεται στην απώλεια, χωρίς απουσία.

Η πλούσια προβληματική γύρω από τα ιστορικά τραύματα δείχνει ότι οι συνεχείς επιστροφές στον τόπο του τραύματος, από τους μεταγενέστερους, πονάνε βαθιά σαν ανοιχτές πληγές. Οι ιστορικοί όμως δεν είναι ούτε δικαστές, ούτε ψυχοθεραπευτές. Μια ιστοριογραφία χωρίς απουσία, που καλλιεργεί τη γνώση αλλά και την ενσυναίσθηση, μπορεί να μας βοηθήσει να συμβιώσουμε με όσα δεν μπορούμε αλλά και δεν πρέπει να αποχωριστούμε.

Η Εφη Γαζή είναι καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου