Τι θα μπορούσε να προκαλέσει έναν σινο-αμερικανικό πόλεμο;

Οταν ο υπουργός Εξωτερικών της Κίνας, ο Ουάνγκ Γι, απηύθυνε πρόσφατα έκκληση για μία επανεκκίνηση των διμερών σχέσεων με τις ΗΠΑ, εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου απάντησε πως οι ΗΠΑ βλέπουν τη σχέση αυτή ως μία σχέση ισχυρού ανταγωνισμού που επιβάλει μία θέση ισχύος. Είναι σαφές πως η κυβέρνηση του Τζο Μπάιντεν δεν αντιστρέφει απλώς τις πολιτικές του Τραμπ.

Κάποιοι αναλυτές, μνημονεύοντας την απόδοση του Πελοποννησιακού Πολέμου, από τον Θουκυδίδη, στον φόβο που ενέπνεε στη Σπάρτη μία ανερχόμενη Αθήνα, πιστεύουν πως οι σινο-αμερικανικές σχέσεις εισέρχονται σε μία περίοδο διαμάχης, που βάζει έναν καθιερωμένο ηγεμόνα να αντιπαρατεθεί με έναν ολοένα και πιο ισχυρό διεκδικητή της θέσης του.

Δεν είμαι τόσο απαισιόδοξος. Κατά την άποψή μου, η οικονομική και οικολογική αλληλεξάρτηση μειώνουν την πιθανότητα ενός πραγματικού ψυχρού πολέμου, πόσο μάλλον ενός θερμού πολέμου, διότι και οι δύο χώρες έχουν κίνητρο να συνεργαστούν σε αρκετούς τομείς. Ταυτόχρονα, ένας λάθος υπολογισμός είναι πάντα πιθανός, και κάποιοι βλέπουν τον κίνδυνο να φτάσουμε «υπνοβατώντας» στην καταστροφή, όπως συνέβη με τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η Ιστορία είναι γεμάτη περιπτώσεις παρανοήσεων όσον αφορά τις μεταβαλλόμενες ισορροπίες δυνάμεων. Για παράδειγμα, όταν ο αμερικανός πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον επισκέφθηκε την Κίνα το 1972, ήθελε να εξισορροπήσει εκείνο που εκλαμβανόταν ως μια εντεινόμενη σοβιετική απειλή για μία παρακμάζουσα Αμερική. Αυτό που ερμήνευσε ωστόσο ο Νίξον ως παρακμή ήταν στην πραγματικότητα η επιστροφή στο κανονικό του τεχνητά υψηλού μεριδίου της Αμερικής στην παγκόσμια παραγωγή μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο Νίξον διακήρυξε την πολυπολικότητα, αλλά αυτό που ακολούθησε ήταν το τέλος της Σοβιετικής Ενωσης και η μονοπολική περίοδος της Αμερικής δύο δεκαετίες αργότερα. Σήμερα, κάποιοι κινέζοι αναλυτές υποτιμούν την ανθεκτικότητα της Αμερικής και προβλέπουν μια κινεζική κυριαρχία, και αυτό, όμως, μπορεί να αποδειχθεί ένας επικίνδυνα εσφαλμένος υπολογισμός.

Είναι εξίσου επικίνδυνο για τους Αμερικανούς να υπερτιμούν ή να υποτιμούν την κινεζική ισχύ, και οι ΗΠΑ περιλαμβάνουν ομάδες με οικονομικά και κινεζικά κίνητρα αρκετά ώστε να κάνουν και τα δύο. Υπολογισμένη σε δολάρια, η οικονομία της Κίνας είναι περίπου τα δύο τρίτα της αμερικανικής οικονομίας, πολλοί οικονομολόγοι ωστόσο εκτιμούν πως η Κίνα θα ξεπεράσει τις ΗΠΑ κάποια στιγμή μέσα στη δεκαετία του 2030, ανάλογα με τους ρυθμούς ανάπτυξης που αποδίδει κανείς σε κάθε χώρα.

Θα αναγνωρίσουν οι αμερικανοί ηγέτες αυτή την αλλαγή με τρόπο που επιτρέπει μία εποικοδομητική σχέση ή θα υποκύψουν στον φόβο; Θα αναλάβουν περισσότερα ρίσκα οι κινέζοι ηγέτες ή θα μάθουν Κινέζοι και Αμερικανοί να συνεργάζονται για την παραγωγή παγκόσμιων δημόσιων αγαθών με βάση έναν μεταβαλλόμενο καταμερισμό εξουσίας;

Ας μην ξεχνάμε πως ο Θουκυδίδης απέδωσε τον πόλεμο που έκανε κομμάτια τον αρχαίο ελληνικό κόσμο σε δύο αίτια: την άνοδο μίας νέας δύναμης και τον φόβο που αυτή προκάλεσε στην εδραιωμένη δύναμη. Το δεύτερο αίτιο είναι εξίσου σημαντικό με το πρώτο. ΗΠΑ και Κίνα πρέπει να αποφύγουν τους υπερβολικούς φόβους που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν έναν νέο ψυχρό ή θερμό πόλεμο.

Ακόμα και αν η Κίνα ξεπεράσει τις ΗΠΑ ώστε να γίνει η μεγαλύτερη οικονομία παγκοσμίως, το εθνικό εισόδημα δεν είναι το μόνο μέτρο γεωπολιτικής ισχύος. Η Κίνα έρχεται πολύ μετά τις ΗΠΑ από πλευράς ήπιας ισχύος και οι στρατιωτικές δαπάνες των ΗΠΑ είναι σχεδόν τετραπλάσιες των κινεζικών. Παρότι οι κινεζικές στρατιωτικές δυνατότητες αυξάνονται τα τελευταία χρόνια, οι αναλυτές που μελετούν προσεκτικά τη στρατιωτική ισορροπία καταλήγουν στο συμπέρασμα πως η Κίνα δεν θα μπορέσει, για παράδειγμα, να αποκλείσει τις ΗΠΑ από τον Δυτικό Ειρηνικό.

Εκείνοι που διακηρύττουν την Pax Sinica και την αμερικανική παρακμή δεν λαμβάνουν υπόψη τους το πλήρες φάσμα των πηγών ισχύος. Πράγματι, κάπου 100 χώρες μετρούν σήμερα την Κίνα ως τον μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο τους, έναντι 57 για τις ΗΠΑ. Και η Κίνα σχεδιάζει να δανείσει περισσότερα από ένα τρισεκατομμύριο δολάρια για σχέδια υποδομών με την Πρωτοβουλία Μιας Ζώνης και Ενός Δρόμου εντός της επόμενης δεκαετίας ενώ οι ΗΠΑ έχουν περικόψει τη βοήθεια. Ομως οι τελευταίες διατηρούν κάποια μακροπρόθεσμα πλεονεκτήματα – ως προς τη γεωγραφία, την ενέργεια, τη δημογραφία, τις πρωτοποριακές τεχνολογίες – που έρχονται σε αντίθεση με τομείς κινεζικής αδυναμίας.

Η αμερικανική ύβρις είναι πάντα ένας κίνδυνος, το ίδιο όμως είναι και ο υπερβολικός φόβος, που μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολικές αντιδράσεις. Εξίσου επικίνδυνος είναι ο εντεινόμενος κινεζικός εθνικισμός, ο οποίος, σε συνδυασμό με μια πίστη στην αμερικανική παρακμή, οδηγεί την Κίνα να αναλαμβάνει μεγαλύτερα ρίσκα. Και οι δύο πλευρές πρέπει να προσέξουν τους εσφαλμένους υπολογισμούς. Στο τέλος τέλος, συνηθέστερα, ο μεγαλύτερος κίνδυνος που αντιμετωπίζουμε είναι η δική μας δυνατότητα να κάνουμε λάθη.

Ο Τζόζεφ Νάι είναι καθηγητής στο Χάρβαρντ και συγγραφέας πολλών βιβλίων, ανάμεσά τους τα «Ηπια Ισχύς» και «Το παράδοξο της αμερικανικής δύναμης» (στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Παπαζήσης)