Ποιος φοβάται την ασφάλεια;

Οι περισσότερες αναλύσεις της πολιτικής τις τελευταίες δεκαετίες ξεκινούν από τη γενική διαπίστωση πως ο κόσμος άλλαξε. Αυτή είναι η πραγματικότητα. Δεν έχουμε περάσει όμως σε ένα νέο καθεστώς, δεν έχει έρθει η σταθεροποίηση μετά την αλλαγή. Βρισκόμαστε σε μία διαδικασία συνεχούς αλλαγής. Το τελευταίο γύρισμα του 20ου αιώνα και οι δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου έχουν ανατρέψει πολλές σταθερές, σε όλα τα επίπεδα ανάλυσης της πολιτικής. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα από τις ραγδαίες αλλαγές που προκάλεσε η πανδημία μέσα σε λίγους μήνες δεν υπάρχει.

Ενας τομέας που έχει αλλάξει θεμελιακά είναι αυτός της ασφάλειας. Οι αλλαγές στη φύση, στο περιεχόμενο και σε όλες τις εκφάνσεις της ασφάλειας συνιστούν μία πραγματική επανάσταση σε πολιτικό και επιστημονικό επίπεδο. Ενα νέο παράδειγμα κατά Κουν. Από τους πολέμους μεγάλης κλίμακας, τις στρατιωτικές συμμαχίες, τον κίνδυνο του αμοιβαίου πυρηνικού ολοκαυτώματος και τον κυρίαρχο ρόλο των κρατών περάσαμε σε μία νέα φάση. Οι απειλές αποσυνδέθηκαν από τη στενή στρατιωτική προσέγγιση, νέοι κίνδυνοι, σε συνδυασμό με τη ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας, αναδύθηκαν και οι επιπτώσεις παγκόσμιων ζητημάτων (όπως η κλιματική αλλαγή) έγιναν ευδιάκριτες στον τομέα της ασφάλειας. Μέσα στο νέο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης τα κράτη έπαιξαν να είναι οι αποκλειστικοί δρώντες, αλλά και πάροχοι ασφάλειας. Μη κρατικοί δρώντες, όπως οι εγκληματικές και οι τρομοκρατικές οργανώσεις, είναι υπεύθυνες για τις απειλές δίκτυα. Οι περισσότερες απειλές, λόγω της διασυνοριακότητάς τους, έχουν παγκόσμιο χαρακτήρα, ενώ ο άνθρωπος νιώθει στην καθημερινότητά του την τρωτότητα. Η ασφάλεια συνδέθηκε με την ανάπτυξη, την αντιμετώπιση του κοινωνικού αποκλεισμού, τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της διαφορετικότητας. Η παγκόσμια και η ανθρώπινη ασφάλεια ήταν τα δύο κυρίαρχα σχήματα του τέλους του 20ου αιώνα. Οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου και η κυριαρχία της απειλής της παγκόσμιας τρομοκρατίας οδήγησαν στην ενίσχυση του τομέα της εσωτερικής ασφάλειας.

Οπως ήταν αναμενόμενο το αίτημα των πολιτών για ασφάλεια (security) και προστασία (safety) διευρύνθηκε. Οι κοινωνίες της διακινδύνευσης αναζητούν ανθεκτικότητα έναντι των απειλών. Ο σχεδιασμός πολιτικών ασφάλειας καθορίζεται πλέον από το πεντάγωνο: πρόκληση, κίνδυνος, ευαλωτότητα, τρωτότητα, απειλή.

Στην Ελλάδα όμως, όπως εύστοχα τραγουδούσε ο Νίκος Παπάζογλου, όλα τριγύρω αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν. Η πολιτική αντιπαράθεση και ο δημόσιος διάλογος για την ασφάλεια μοιάζει να έχει βγει από το χρονοντούλαπο της μετεμφυλιακής περιόδου. Οι προσεγγίσεις πολλών πολιτικών κομμάτων στην ασφάλεια είναι φοβικές. Την ερμηνεύουν και την αναπαράγουν ρηχά. Σε αρκετά σημεία δεν λαμβάνουν υπόψη τους το διευρυμένο αίτημα των πολιτών για ασφάλεια. Η συζήτηση των τελευταίων εβδομάδων είναι χαρακτηριστική αυτής της θεώρησης. Η κλειστή προσέγγιση της ασφάλειας δεν βρίσκει κανένα λόγο η Αστυνομία και το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη (στο οποίο υπάγεται η Πολιτική Προστασία) να έχουν βασικό λόγο στη διαχείρισης της κρίσης της πανδημίας. Αντίστοιχη είναι και η φοβική προσέγγιση στο ζήτημα της προστασίας των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων.

Οι πολλές τρωτότητες των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων έναντι πολλών απειλών και κινδύνων, από φυσική καταστροφή, ατύχημα έως και τρομοκρατική επίθεση, δεν βρήκαν χώρο. Αντί μίας σύγχρονης συζήτησης για την ανάγκη προστασίας παρακολουθήσαμε μία αναχρονιστική ρητορική μετεμφυλιακών πρακτικών.Η ασφάλεια δεν είναι όμως μία αφηρημένη έννοια. Είναι μία αναγκαιότητα που βασίζεται στις πραγματικές απειλές και κινδύνους και όχι σε ιδεοληπτικές περιγραφές. Η ασφάλεια λοιπόν δεν είναι καταγγελία, άλλα καθημερινή άσκηση διαχείρισης κρίσεων και προστασίας.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι Δρ. ευρωπαϊκής ασφάλειας και νέων απειλών. Επιστημονικός συνεργάτης ΕΛΙΑΜΕΠ