«Αριστοι» επαγγελματίες, {LF}ανεπαρκείς άνθρωποι

Σε όλους τους επαγγελματικούς τομείς, υπάρχουν δύο κατηγορίες αρίστων: Από τη μια, εκείνοι που καταξιώνονται σταδιακά χάρη στο έργο τους και παραμένουν σπουδαίοι χάρη στη σεμνότητα και την κοινωνική τους ευαισθησία· κι από την άλλη, εκείνοι που επίσης αναδεικνύονται αρχικά χάρη στη δουλειά τους, αλλά που εγκαθίστανται σε μια επίπλαστη «κορυφή» χάρη στην ικανότητά τους να χειραγωγούν ανθρώπους, να κατευθύνουν απόψεις και με κάποιον τρόπο να συντηρούν έναν μύθο «αυθεντίας» γύρω από το πρόσωπό τους. Οι πρώτοι συνήθως δεν ομολογούν ότι είναι σπουδαίοι· ούτε καν το αναγνωρίζουν – στην καλύτερη περίπτωση, απλώς αποδέχονται διακριτικά τον χαρακτηρισμό που τους έχει αποδώσει το κοινωνικό σύνολο. Οι δεύτεροι έχουν αποφασίσει οι ίδιοι ότι είναι «σπουδαίοι», προτού τους αποδοθεί κοινωνικά ο χαρακτηρισμός· ορμώμενοι μάλλον από αισθήματα ναρκισσισμού, εν πολλοίς αυτοανακηρύσσονται «άριστοι» και, με μεθόδους αμφίβολης ενίοτε πρόθεσης, καταφέρνουν να διατηρήσουν τον εαυτό τους σε μια «διακεκριμένη» θέση. Αυτή δε η αυτοανακήρυξή τους θα ήταν μια απλή γραφικότητα, εάν δεν ανατροφοδοτούνταν διαρκώς από ένα σύστημα που σκοπό έχει να βοηθά τέτοιους ανθρώπους – ανθρώπους που το ίδιο άλλωστε δημιουργεί – να παραμένουν στην επιφάνεια, ώστε σε αντάλλαγμα να το υποθάλπουν για να συνεχίσει να υπάρχει.

Οι άνθρωποι που ανήκουν στην πρώτη κατηγορία αντιλαμβάνονται την αριστεία ως ένα μέσο συνεχούς προσφοράς και συμμετοχής στο κοινωνικό σύνολο. Επιδιώκουν να γίνουν άριστοι επιστήμονες, ώστε μέσα από τις δικές τους εξειδικευμένες γνώσεις να δημιουργηθούν καλύτερα «εργαλεία» για την αντιμετώπιση μείζονων κοινωνικών προβλημάτων. Επιδιώκουν να γίνουν άριστοι καλλιτέχνες, ώστε μέσα από το πρίσμα της τέχνης τους να προσφέρουν στον άνθρωπο μιαν άλλη οπτική της πραγματικότητας και κατ’ επέκταση ένα μέσο για την εξέλιξή του ως άτομο και ως μέλος του κοινωνικού συνόλου. Επιδιώκουν εν γένει την επαγγελματική αριστεία σε οποιονδήποτε τομέα, ώστε να συμβάλλουν στη βελτίωση της ανθρώπινης ζωής.

Αντιθέτως, οι άνθρωποι που ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία αντιλαμβάνονται την αριστεία ως ένα μέσο για την αποστασιοποίησή τους από το κοινωνικό σύνολο (κι ας το έχουν χρησιμοποιήσει για ν’ αναρριχηθούν στην επίπλαστη «κορυφή» τους). Το πρόβλημα που ανακύπτει από μια τέτοια στάση – πέρα από το προφανές, ότι δηλαδή έτσι συντηρείται ένα στρεβλό αξιακό σύστημα – είναι πως, από τη στιγμή που θα αυτοτοποθετηθεί ένας άνθρωπος σε μια «κορυφή», αυτομάτως απομονώνεται από τους συναδέλφους του και γενικά από την κοινωνία· αποξενώνεται εντέλει από την ίδια την ανθρώπινη υπόστασή του. Βλέπει και ο ίδιος τον εαυτό του ως κάτι το εξωπραγματικό, ως μια προσωπικότητα «εξέχουσα», που ορθώς βρίσκεται κάπου πιο ψηλά από τους «κοινούς θνητούς».

Και το πρόβλημα αυτό γιγαντώνεται επειδή πάντοτε βρίσκονται κάποιοι λίγοι, που, συστηματικά και εντελώς άκριτα, τείνουν να θεοποιούν πολλούς τέτοιους αυτοανακηρυγμένους «σπουδαίους». Αυτή ακριβώς η υπερβολική και αναίτια θεοποίηση ατόμων, που μπορεί μεν να έχουν κάποιο ταλέντο ως επαγγελματίες, αλλά ως άνθρωποι είναι ανεπαρκείς, οδήγησε σε κατάχρηση εξουσίας, χειραγώγηση, κονιορτοποίηση ανθρώπινων ψυχών και σωμάτων. Και, συνακόλουθα, είχε δύο ολέθριες συνέπειες: Αφενός, μείωσε τα αντανακλαστικά μας, σε τέτοιον βαθμό ώστε να φοβόμαστε ακόμα και ν’ αναγνωρίζουμε μια καταφανώς μη φυσιολογική συμπεριφορά· και αφετέρου, άφησε ελεύθερο το πεδίο σε μεγαλομανείς «αυθεντίες» για ν’ αλωνίζουν και να εκμεταλλεύονται την όποια θέση εξουσίας τους, χωρίς να έχουν τον παραμικρό ενδοιασμό ότι κάποιος κάποτε θα τους αντιληφθεί – πολλώ δε μάλλον ότι θα τους αποκαλύψει.

Μπρος σε τέτοιες «αυθεντίες», νέα παιδιά, χωρίς καλά καθορισμένο επαγγελματικό προσανατολισμό ή σεξουαλική ταυτότητα μέσα τους, ισοπεδώθηκαν. Απέναντι σε άτομα που για χρόνια προσπαθούν να μας πείσουν ότι είναι «ξεχωριστά», δυνατοί άνθρωποι αισθάνθηκαν ν’ ακινητοποιούνται· έχασαν στιγμιαία τη δύναμή τους, όπως όλοι μπορούμε να τη χάσουμε ανά πάσα στιγμή· διαλύθηκαν μέσα σ’ ένα σύστημα που κατ’ εξακολούθηση απομονώνει σε ανύπαρκτες κορυφές ορισμένους λίγους, οι οποίοι θεωρούν ότι η επαγγελματική τους υπόσταση είναι σημαντικότερη από την ανθρώπινη – εξού και δεν έμαθαν ποτέ πώς να συμπεριφέρονται ως αληθινοί άνθρωποι.

Οι κοινωνίες, ωστόσο, δεν έχουν ανάγκη από ταγούς που να μην μπορούν να τους αγγίζουν και να τους αμφισβητούν, αλλά από ανθρώπους που, χάρη στις όποιες ξεχωριστές ικανότητές τους, μπορούν να τις βοηθήσουν να κάνουν βήματα προόδου και να αναστοχαστούν τη ζωή τους. Δυστυχώς, δημιουργήσαμε ένα σύστημα που αενάως συντηρεί τους πρώτους, χωρίς ν’ αφήνει χώρο στους – υπαρκτούς – δεύτερους. Τώρα όμως, ήρθε η ώρα της αναπόφευκτης κάθαρσης· έφτασε επιτέλους ο καιρός να ξεχωρίσουμε την ήρα απ’ το στάρι: Εμφανίστηκαν εκείνοι που, με περίσσιο θάρρος, αποκάλυψαν προσωπικά μαρτύρια, έτσι ώστε ν’ αναδείξουν τη σαθρότητα των ιδεών μας περί «αρίστων». Και ως αποτέλεσμα, θα επέλθει – επέρχεται ήδη – μια αποκαθήλωση «αυθεντιών», που κάθε άλλο παρά ανθρωποφαγία είναι. Είναι απλώς το δίκαιο που γίνεται πράξη· είναι η οδυνηρή απόδειξη ότι καμία αξιακή σημασία δεν έχει η αριστεία, αν πλάι στη λέξη «άριστος» δεν μπορούμε να βάλουμε τη λέξη «άνθρωπος».

Η Μαριλένα Παπαϊωάννου είναι συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα «Ενα πιάτο λιγότερο» από τις εκδ. Καστανιώτη