«Η τακτική του σαλαμιού»

Ουδέποτε έχει ξανασυμβεί κάτι τέτοιο στην Πολωνία. Στις 10 Φεβρουαρίου, εφημερίδες και περιοδικά ανέστειλαν την κυκλοφορία τους, οι ειδησεογραφικοί ιστότοποι έμειναν ανενημέρωτοι και δεκάδες ραδιοφωνικοί και τηλεοπτικοί σταθμοί διέκοψαν τη μετάδοσή τους. Τριάντα χρόνια μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, την κατάργηση της λογοκρισίας, και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης, η πολωνική κοινωνία των πολιτών υπερασπίζεται ξανά τη δημοκρατία που με τόσο κόπο κέρδισε από ένα κράτος αποφασισμένο να την καταργήσει.

Οπως ακριβώς έκανε πριν από αυτόν ο Βίκτορ Ορμπαν στην Ουγγαρία, έτσι και ο Γιάροσλαβ Κατσίνσκι, ο αντιπρόεδρος της πολωνικής κυβέρνησης και de facto ηγέτης της Πολωνίας, προσαρμόζει στον 21ο αιώνα την «τακτική του σαλαμιού» που εφηύρε ο Ματίας Ράκοζι, ο επονομαζόμενος ούγγρος Στάλιν, προκειμένου να εδραιώσει το κομμουνιστικό καθεστώς μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η πρώτη φέτα, τότε όπως και τώρα, ήταν τα δημόσια μέσα ενημέρωσης, που έχουν μετατραπεί σε φερέφωνο του κυβερνώντος κόμματος του Κατσίνσκι, Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS). Τα επίσημα ειδησεογραφικά μέσα της Πολωνίας μεταδίδουν πλέον μια σταθερή ροή ψεμάτων και συκοφαντιών, παραπέμποντας σε μετρ της προπαγάνδας όπως ο Γιόζεφ Γκέμπελς και ο Αντρέι Ζντάνοφ. Επόμενα στη σειρά για πολιτικοποίηση και υποταγή στο κυβερνών κόμμα ήταν το Συνταγματικό Δικαστήριο, η Εισαγγελία και οι πολιτιστικοί θεσμοί. Κομμάτι κομμάτι, ένα δημοκρατικό ευνομούμενο κράτος μετασχηματίστηκε σε ένα απολυταρχικό χωριό Ποτέμκιν.

Ακολουθώντας το παράδειγμα του ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν και του Ορμπαν, το PiS δεν αρκείται πλέον στον έλεγχο των δημόσιων μέσων και την υποτέλεια των φιλοκυβερνητικών ιστότοπων και των εφημερίδων, και στρέφει την προσοχή του στα στραγγαλιζόμενα ανεξάρτητα ειδησεογραφικά μέσα. Δεν αρκεί η παραχάραξη της ιστορίας και η απόκρυψη των σκανδάλων διαφθοράς. Δεν αρκεί η σειρά των μηνύσεων – κάποιες φορές από την κυβέρνηση και άλλες από άτομα ή ομάδες κατ’ εντολή της κυβέρνησης – εναντίον επικριτών της κυβέρνησης. Ολα τα μέσα ενημέρωσης που δεν βρίσκονται υπό τον έλεγχο του καθεστώτος του PiS και δεν εξυπηρετούν τα συμφέροντά του, πρέπει να εξοντωθούν.

Ιδωμένο σε αυτό το πλαίσιο, ο σχεδιαζόμενος από το καθεστώς φόρος διαφήμισης, που πυροδότησε τον σημερινό γύρο διαμαρτυριών στα μίντια, είναι μία ακόμα φέτα του σαλαμιού. Δεν είναι απλώς ένα βαρύ, μεροληπτικό οικονομικό άχθος, είναι και ένα όπλο για την καταστολή της κριτικής και της ελευθερίας του λόγου.

Η επιβίωση των περισσότερων ανεξάρτητων ειδησεογραφικών μέσων εξαρτάται από τα διαφημιστικά έσοδα, που έχουν ήδη κάνει βουτιά σε μία οικονομία ρημαγμένη από την πανδημία. Το να στερηθούν τα μέσα αυτά ακόμα περισσότερα έσοδα θα τα υποχρεώσει να απολύσουν δημοσιογράφους και να περικόψουν τους προϋπολογισμούς για βασικές δραστηριότητες, όπως είναι η επαλήθευση (fact-checking) των κυβερνητικών ανακοινώσεων και η διεξαγωγή ερευνών. Για να γίνουν τα πράγματα ακόμα χειρότερα, τα έσοδα από τον φόρο διαφήμισης θα μεταβιβάζονται στα φιλοκυβερνητικά μέσα.

Η επίθεση του καθεστώτος του PiS στα οικονομικά υποστυλώματα των ανεξάρτητων μέσων είναι μία επίθεση στη δημοκρατία εξίσου σφοδρή με την εισβολή που πραγματοποίησαν στις 6 Ιανουαρίου στο Καπιτώλιο υποστηρικτές του Ντόναλντ Τραμπ. Πίσω και από τις δύο βρίσκονται τα ψέματα, μία βίαιη ρητορική και η διαστροφή της πολιτικής και της δημόσιας ζωής. Η κυβέρνηση PiS έχει, και αυτή, καταδείξει την περιφρόνησή της για το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το επιβεβαιώνει μία πληθώρα κυβερνητικών σκανδάλων, η εκτεταμένη διαφθορά, ο μετασχηματισμός της σχολικής ύλης σε εθνικιστικό κιτς και η χρήση της αστυνομίας ως εργαλείου και σωματοφύλακα του καθεστώτος.

Στη ρίζα αυτών των πολιτικών, δεν κρύβεται μόνο ο φόβος της ελευθερίας και της αλήθειας, αλλά και η βούληση ενστάλαξης του φόβου αυτού στις κοινωνίες μας.

Ενας συνάδελφός μου, διορατικός παρατηρητής της σύγχρονης πολιτικής, μου είπε: «Ως αναλυτής, θα σου πω πως αυτοί, οι εχθροί της ελευθερίας, θα μπορούσαν να νικήσουν. Ως πολίτης, θα σου ζητήσω να μου υποσχεθείς πως θα κάνεις ό,τι περνάει από το χέρι σου για να τους εμποδίσεις».

Το υπόσχομαι.

O Ανταμ Μίχνικ, ηγετικό στέλεχος της Αλληλεγγύης το 1989 και συμμετέχων στις διαπραγματεύσεις της στρογγυλής τράπεζας που τερμάτισαν το κομμουνιστικό καθεστώς
στην Πολωνία, είναι αρχισυντάκτης της Gazeta Wyborcza.