Κεντρική Ευρώπη: δεν τα λέει όλα αυτό το όνομα;

Μια νέα δεκαετία του 21ου αιώνα μόλις ξεκίνησε. Μια δεκαετία αβεβαιότητας, η οποία προκαλείται από την παγκόσμια πανδημία και τις συνέπειές της, αλλά ταυτόχρονα μια δεκαετία ελπίδας. Μια δεκαετία ευκαιριών για την οικονομική και πολιτισμική ανάκαμψη, μια ευκαιρία για τη δημιουργία ενός κόσμου ο οποίος είναι καλύτερος, δικαιότερος, πιο πράσινος και σέβεται τις αρχές της αειφόρου ανάπτυξης. Καθώς ατενίζουμε το μέλλον, αναζητούμε περιοχές οι οποίες θα αποτελούν τα κέντρα δυναμικών και θετικών αλλαγών. Είμαι βέβαιος ότι η Κεντρική Ευρώπη θα αποτελέσει μία από αυτές σε ευρωπαϊκή και παγκόσμια κλίμακα.

Η Κεντρική Ευρώπη ή η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (οι δύο όροι χρησιμοποιούνται εναλλακτικά) αποτελεί μια σημαντική περιφερειακή οντότητα, μια κοινότητα με κοινή μοίρα όσον αφορά τη γεωγραφία, την πολιτική και την οικονομία καθώς και τις ιδέες και τους πολιτισμούς. Οσον αφορά την τοποθεσία της στον χάρτη, θεωρείται ως μια περιοχή μεταξύ της Βαλτικής, της Αδριατικής και της Μαύρης Θάλασσας ή (παρόλο που αποτελεί υπεραπλούστευση) μεταξύ της Γερμανίας και της Ρωσίας. Αλλά πάνω απ’ όλα αποτελούμε έναν κύκλο κοινής μνήμης. Εχουμε ζήσει παρόμοιες ιστορικές εμπειρίες, κυρίως στον δραματικό 20ό αιώνα. Εχουμε υποφέρει από δύο ολοκληρωτισμούς, τον μαύρο και τον κόκκινο, οι οποίοι μας καταπίεζαν και μας καταδυνάστευαν. Αλλά έχουμε και θαυμάσιες, ένδοξες εμπειρίες από τους περασμένους αιώνες. Η εποχή μεταξύ του 15ου και του 17ου αιώνα, εποχή η οποία αποκαλείται «Ευρώπη της δυναστείας των Γιαγκελόνων (Jagiellon)», που αργότερα μετονομάστηκε σε Πολωνολιθουανική Κοινοπολιτεία, έζησε την ακμή μιας εκούσιας πολιτικής ένωσης σε σημαντικό μέρος της επικράτειας, ενός προπομπού της σημερινής Ευρωπαϊκής Ενωσης, η οποία αποτελούσε μια φιλική οικία για πολλούς πολιτισμούς και θρησκείες και σεβόταν το κράτος δικαίου, τον κοινοβουλευτισμό και τη δημοκρατία. Μεταφέρουμε μαθήματα από αυτές τις εμπειρίες – και τις καλές και τις κακές – στο μέλλον ως καθολική προειδοποίηση καθώς και ως έμπνευση για να εργαστούμε για ένα κοινό καλό, την ευημερία της περιοχής και ολόκληρης της ολοκληρωμένης Ευρώπης.

Είναι επίσης σημαντική μια περιγραφή της Κεντρικής Ευρώπης με γνώμονα τις αξίες. Αποτελώντας τμήμα του δυτικού πολιτισμού για περισσότερα από χίλια χρόνια, μοιραζόμαστε τα ιδεολογικά του θεμέλια. Ο Μίλαν Κούντερα αποκαλούσε χαρακτηριστικά την Κεντρική Ευρώπη ως «μια απαχθείσα Δύση», δηλαδή το τμήμα του δυτικού πολιτισμού το οποίο βρέθηκε, παρά τη θέλησή του, κάτω από τη σοβιετική κυριαρχία – η οποία ήταν ιμπεριαλιστική, αυταρχική και αδύναμη να διοικήσει ορθολογικά. Θα πρέπει ωστόσο να τονιστεί ότι η προσήλωσή μας σε αξίες που οικοδόμησαν τον ευρωπαϊκό πολιτισμό δεν υπήρξε απροβλημάτιστη. Γνωρίζουμε, πιθανώς καλύτερα από άλλους, το υψηλό τίμημα που πρέπει να πληρώσει κανείς για να υπερασπιστεί τις αξίες αυτές. Γνωρίζουμε ότι θα πρέπει κανείς να καλλιεργεί και να συμφιλιώνει την ελευθερία και την ευθύνη, τα δικαιώματα και τα καθήκοντα, την ατομικότητα και την αλληλεγγύη, μια στάση κριτικής, καινοτομίας και εκσυγχρονισμού με εκείνη η οποία θεωρεί πολύτιμη την κληρονομιά και τις παραδόσεις μας που χαρακτηρίζουν την ταυτότητά μας. Στο κατώφλι του ιστορικού επιτεύγματος του 1989, ο Τίμοθι Γκάρτον Ας έγραφε ότι η έννοια της Κεντρικής Ευρώπης απέσπασε τον δυτικό κόσμο από το να σκέφτεται με ψυχροπολεμικούς όρους, αμφισβήτησε τις κοινές απόψεις και προτεραιότητες, αλλά είχε επίσης και κάτι νέο να προσφέρει ως αντάλλαγμα. Αυτή η γνώμη φαίνεται ότι ισχύει και σήμερα όταν η συμμετοχή των χωρών της Κεντρικής Ευρώπης στην ΕΕ και στο ΝΑΤΟ αποτελεί ένα σημαντικό και σταθερό τμήμα της ευρωπαϊκής και ατλαντικής τάξης, καθώς η περιοχή μας με τη δυναμική οικονομική ανάπτυξή της έχει κάνει ένα σημαντικό άλμα πολιτισμού. Επίσης, σήμερα, η έννοια της Κεντρικής Ευρώπης περιέχει δυναμισμό και θετικό περιεχόμενο. Αν θα έπρεπε συνοπτικά να παρουσιάσω το σύγχρονο πρόσωπο της Κεντρικής Ευρώπης, περιλαμβανομένης της Πολωνίας ως της μεγαλύτερης χώρας στην περιοχή, θα έλεγα τα εξής: είναι η κοινότητα της κοινής επιτυχίας και ταυτόχρονα η κοινότητα των κοινών προσδοκιών.

Η Κεντρική Ευρώπη αποτελεί ένα τέλειο παράδειγμα του πόσο ισχυρή και δημιουργική δύναμη είναι η ελευθερία. Η ελευθερία και οι αδελφές της: η οικονομική ελευθερία, η επιχειρηματικότητα, η αυτοδιοίκηση ανοίγουν χώρο για την εκπλήρωση τολμηρών φιλοδοξιών και προσδοκιών. Η ανάπτυξη συνοδεύει την πρόοδο της ελευθερίας. Οι τρεις δεκαετίες που πέρασαν από την πτώση του κομμουνισμού, οι περιφερειακές εξελίξεις, οι οποίες ξεκίνησαν από το πολωνικό κίνημα της «Αλληλεγγύης», αποτελούν την ιστορία της μεγάλης οικονομικής επιτυχίας, μιας κοινωνικής και πολιτισμικής προόδου η οποία σπανίως έχει συμβεί σε μια τόσο σύντομη χρονική περίοδο στην παγκόσμια ιστορία. Η Πολωνία και συνολικά η Κεντρική Ευρώπη αποτελούν μια συναρπαστική μαρτυρία για τις δυνατότητες που προσφέρει η ελευθερία.

Μπορούμε επίσης να αποτελέσουμε το παράδειγμα για το πώς η συνεργασία, οι κοινές πρωτοβουλίες και επιχειρήσεις αποφέρουν θετικά αποτελέσματα. Χάρη σε αυτές, η Κεντρική Ευρώπη έπαψε να είναι, όπως ήταν σε χαλεπούς καιρούς, μια απομακρυσμένη περιοχή μεταξύ της Δύσης και της Ανατολής, μεταξύ των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, και αντιθέτως έγινε μια δομή που συνδέεται με πολλαπλούς δεσμούς, γνωρίζει τα δικά της συμφέροντα και έχει επιρροή στην πορεία των ευρωπαϊκών υποθέσεων. Η χειραφέτηση της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης στέφθηκε με επιτυχία και αποτελούμε πλέον παράγοντα των πολιτικών και πολιτισμικών διαδικασιών. Επιτρέψτε μου να στρέψω την προσοχή σας σε τρία σημαντικά επίπεδα της κεντροευρωπαϊκής συνεργασίας, τα οποία δεν έχουν μόνο περιφερειακή σημασία, αλλά και ευρωπαϊκή, διατλαντική και παγκόσμια διάσταση. Το πρώτο από αυτά είναι η Ομάδα Βίσεγκραντ, μια οντότητα με τη μακροβιότερη δράση, στην οποία συμμετέχουν η Πολωνία, η Τσεχία, η Σλοβακία και η Ουγγαρία. Ξεκινώντας το 1991 ως πλατφόρμα πολιτικού διαλόγου και συντονισμού προσπαθειών για την ένταξη στο ΝΑΤΟ και στην ΕΕ, η Ομάδα Βίσεγκραντ αποδείχτηκε επίσης χρήσιμη και μετά την επίτευξη των συγκεκριμένων στρατηγικών στόχων. Σήμερα αποτελεί έναν από τους πλέον σημαντικούς παράγοντες για την ενεργοποίηση της περιφερειακής συνεργασίας στην Κεντρική Ευρώπη και την αναζήτηση κατανόησης όσον αφορά τις ευρωπαϊκές υποθέσεις.

Το δεύτερο επίπεδο είναι οι Εννέα του Βουκουρεστίου (B9), μια δομή στην οποία συμμετέχουν χώρες της ανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ: Πολωνία, Ρουμανία, Λιθουανία, Λετονία, Εσθονία, Ουγγαρία, Σλοβακία, Τσεχία και Βουλγαρία. Ιδρύθηκε το 2015 στο Βουκουρέστι, όπου υπογράψαμε μια κοινή δήλωση, η οποία ανέφερε ότι οι Εννέα χώρες του Βουκουρεστίου ενώνουν τις προσπάθειές τους για τη διασφάλιση, όπου είναι απαραίτητο, μιας «ισχυρής, αξιόπιστης και βιώσιμης στρατιωτικής παρουσίας» του ΝΑΤΟ στην περιοχή. Σε μεγάλο βαθμό, οι B9 αποτελούν απάντηση στην επιθετική πολιτική της Ρωσίας, στις παραβιάσεις των συνόρων και της εδαφικής ακεραιότητας της γειτονικής Ουκρανίας, οι οποίες απειλούν την περιφερειακή και διατλαντική ασφάλεια. Δεν προτιθέμεθα να παρακολουθούμε αδρανείς αυτά τα γεγονότα.

Το τρίτο επίπεδο συνεργασίας είναι η Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών, η οποία ξεκίνησε από την πρόεδρο της Κροατίας Κολίντα Γκράμπαρ Κιτάροβιτς και από εμένα το 2015. Η ομάδα περιλαμβάνει χώρες οι οποίες βρίσκονται μεταξύ της Βαλτικής, της Αδριατικής και της Μαύρης Θάλασσας: Αυστρία, Κροατία, Τσεχία, Εσθονία, Λιθουανία, Λετονία, Πολωνία, Ρουμανία, Σλοβακία, Σλοβενία και Ουγγαρία. Σκοπός της είναι η πραγματοποίηση κοινών επενδύσεων στις υποδομές, στις μεταφορές, στην ενέργεια και στις νέες τεχνολογίες, που θα δώσουν ώθηση στην ανάπτυξη στις χώρες μας και θα συνεισφέρουν στη συνοχή της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Οταν βλέπουμε τον χάρτη των οικονομικών συνδέσεων στην ΕΕ, παρατηρούμε ένα σημαντικό πλεονέκτημα των οριζόντιων ροών κατά μήκος του άξονα Δύσης – Ανατολής σε σχέση με τις κάθετες στον άξονα Βορρά – Νότου. Αυτό περιλαμβάνει ροές ανθρώπων, αγαθών, υπηρεσιών και κεφαλαίων, καθώς και δίκτυα υποδομών: δρόμους ταχείας κυκλοφορίας, σιδηροδρόμους, κόμβους, αγωγούς, δίκτυα ηλεκτρισμού και πληροφορικής. Η Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών, ένα σχέδιο που έχει ως στόχο να δώσει ώθηση στον δομικό μετασχηματισμό αυτού του τμήματος της Ευρώπης, εναπόκειται στη συμπλήρωση των στοιχείων που λείπουν από τον «σκελετό», ο οποίος θα βοηθήσει στην ενίσχυση της ολοκλήρωσης της περιοχής μας καθώς και ολόκληρης της ΕΕ. Το γεγονός ότι, εκτός από τα κεφάλαια που προέρχονται από την ΕΕ, στην Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών συμμετέχουν επίσης επενδυτές από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Κίνα και άλλα μέρη του κόσμου διασφαλίζει μια υγιή διαφοροποίηση των οφελών και αμοιβαία αλληλεξάρτηση.

Αυτή είναι η εικόνα του σήμερα και το όραμα για το μέλλον της Κεντρικής Ευρώπης ως κοινότητας των κοινών δραστηριοτήτων, της επιτυχίας και των φιλόδοξων προσδοκιών. Εχουμε διανύσει μια μακρά και επιτυχή πορεία – από το να είμαστε μια σχεδόν ανύπαρκτη περιοχή στον νου των κύριων παικτών της παγκόσμιας σκηνής για μεγάλο χρονικό διάστημα («στην Πολωνία, δηλαδή στο πουθενά», όπως έγραφε ο Αλφρέντ Ζαρί στα τέλη του 19ου αιώνα) – στο να γίνουμε μια περιοχή η οποία αποτελεί ένα από τα πλέον δυναμικά αναπτυσσόμενα μέρη παγκοσμίως και προσδοκά να αναφέρεται στην κατηγορία των πολιτισμικών κέντρων. Κεντρική Ευρώπη – δεν τα λέει όλα αυτό το όνομα; Σας προσκαλούμε να λάβετε μέρος σε αυτή τη συναρπαστική περιπέτεια.

Ο Αντζέι Ντούντα είναι ο πρόεδρος της Πολωνικής Δημοκρατίας. Το κείμενο αυτό δημοσιεύεται ταυτόχρονα στο μηνιαίο πολωνικό περιοδικό «Wszystko Co NajwaŻniejsze» σε συνεργασία με το Χρηματιστήριο Αξιών Βαρσοβίας