Το παράθυρο της ευκαιρίας

Τον Απρίλιο του 2009, μόλις τρεις μήνες μετά την ορκωμοσία του, ο πρόεδρος Ομπάμα είχε επιλέξει την Τουρκία ως την πρώτη ξένη χώρα την οποία θα επισκεπτόταν, στο πρώτο του (εκτός του Καναδά και της συμμετοχής του σε διεθνείς συνόδους) ταξιδι στο εξωτερικό. Ηταν μια κίνηση με ισχυρό συμβολισμό. Η Τουρκία – μετά από χρόνια παγωμένων σχέσεων με την Αμερική του Τζορτζ Μπους εξαιτίας της άρνησής της να εμπλακεί στην εισβολή στο Ιράκ – έπαιρνε μια από τις πιο υψηλές θέσεις στην ατζέντα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Ο αμερικανός πρόεδρος είχε πάει ως το Στρασβούργο για να δηλώσει την υποστήριξή του στην ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Κι ένας από τους πιο σημαντικούς συμβούλους του (παρών και σήμερα στο επιτελείο Μπάιντεν) είχε δηλώσει στον τουρκικό Τύπο ότι η Ουάσιγκτον θέλει να επενδύσει στο τουρκικό υπόδειγμα, που αποδεικνύει ότι «η δημοκρατία και το Ισλάμ δεν είναι ασυμβίβαστες έννοιες».

Το ειδύλλιο χάλασε στα ερείπια του εμφυλίου στη Συρία. Η Αγκυρα πόνταρε όλο της το πολιτικό κεφάλαιο στην ανατροπή του Ασαντ, το αμερικανικό Πεντάγωνο της απέδωσε υποστήριξη σε τζιχαντιστές, εχθρούς της Δύσης, και η αμερικανική υποστήριξη στη συμμετοχή των Κούρδων στο μέτωπο κατά του ISIS δηλητηρίασε τις αμερικανοτουρκικές σχέσεις. Ο Ερντογάν, λένε, δεν πείστηκε ποτέ ότι η εναντίον του απόπειρα πραξικοπήματος το 2016 δεν είχε την έγκριση της Ουάσιγκτον – το επανέλαβε τις προάλλες και ο υπουργός Εσωτερικών της Τουρκίας, ο «σκληρός» και «δελφίνος» Σοϊλού. Το δηλητήριο δεν εξατμίστηκε, παρά την ισχυρή σχέση Τραμπ – Ερντογάν, την περίφημη «διπλωματία των γαμπρών» ή το άδειασμα των Κούρδων από τον Λευκό Οίκο.

Αυτό είναι το τοπίο που κληρονομεί η νέα αμερικανική κυβέρνηση. Και παρότι, σε μεγάλο βαθμό, η ομάδα Μπάιντεν στα θέματα εξωτερικής πολιτικής μοιάζει με ριμέικ της εποχής Ομπάμα, το δικό της πρώτο δείγμα γραφής είναι εντελώς διαφορετικό. Το 2021 δεν θυμίζει 2009. Ο νέος επικεφαλής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ αποκάλεσε την Τουρκία «σύμμαχο που δεν τηρεί τις συμμαχικές υποχρεώσεις». Η πρώτη επικοινωνία του νέου αμερικανού συμβούλου εθνικής ασφαλείας με το αυτί και το χέρι του Ερντογάν, τον Ιμπραΐμ Καλίν, έγινε για να καταγραφούν οι διαφωνίες. Και η πρώτη δήλωση του νέου εκπροσώπου του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για το «τουρκικό ζήτημα» ήταν στον αντίποδα της δήλωσης του 2009, όταν η Τουρκία ήταν το παράδειγμα συμβίωσης του Ισλάμ με τη δημοκρατία. Αυτή τη φορά, ήταν μια ελάχιστα διπλωματική καταδίκη της Τουρκίας για τη βίαιη αντιμετώπιση της διαμαρτυρίας των φοιτητών του Πανεπιστημίου του Βοσπόρου.

Ποια θα είναι, λοιπόν, η επόμενη μέρα στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις; Είναι πολύ νωρίς για προβλέψεις, πολύ περισσότερο για συμπεράσματα. Μα είναι σαφές ότι ο Ερντογάν δεν θα έχει πια το πράσινο φως που του έδινε ο Λευκός Οίκος της οικογένειας Τραμπ. Κι είναι επίσης σαφές ότι η Ουάσιγκτον επιστρέφει στην περιοχή. Μα η επόμενη μέρα εξαρτάται λιγότερο από τις προθέσεις της νέας αμερικανικής κυβέρνησης. Εξαρτάται απο πολλούς αστάθμητους παράγοντες και περισσότερο από την εξέλιξη της ίδιας της τουρκικής κρίσης.

Η εξέγερση των φοιτητών του καλύτερου πανεπιστημίου της χώρας, ως αντίδραση στον διορισμό ενός δοτού, μη εκλεγμένου πρύτανη, η γρήγορη διάδοσή της εκτός Πόλης, η υποστήριξή της από το 73% της κοινής γνώμης, σύμφωνα με προχθεσινή δημοσκόπηση, και η αντιμετώπισή της με ασύμμετρη βία εικονογραφεί, νομίζω, τον πυρήνα της κρίσης αυτής.

Ο Ερντογάν θριάμβευσε το 2002 ως ο φορέας της αλλαγής, σε μια χώρα φτωχή, εξαντλημένη από μια μακρά οικονομική κρίση και θυμωμένη με την ανικανότητα των παλαιών ελίτ. Η επιτυχία του τότε ήταν ότι εκπλήρωσε μια υπόσχεση ευημερίας και ραγδαίας οικονομικής ανάπτυξης. Εκανε την Τουρκία μια χώρα με ισχυρή, πολυπληθή και ευημερούσα μεσαία τάξη. Η δυσκολία του τώρα είναι ότι επιχειρεί να επιβάλει σε αυτήν τη μεσαία τάξη – σε συνθήκες οικονομικής κρίσης που αφαιρεί από τα κεκτημένα των «χρυσών χρόνων» – μια αυταρχικού τύπου διακυβέρνηση κι έναν συντηρητικό, θεοκρατικό τρόπο ζωής, που έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τις προσδοκίες της.

Κι αν οι μεγαλύτερες ηλικίες διατηρούν ακόμη την ανάμνηση της προ Ερντογάν εποχής και μια ευγνωμοσύνη για την κοινωνική άνοδο που εκείνος τους χάρισε, οι νέες γενιές δεν θυμούνται τίποτε, δεν γνώρισαν παρά τη δική του Τουρκία και δεν έχουν τίποτε για το οποίο να νιώθουν ευγνωμοσύνη. Κι αυτό έχει τη σημασία του σε μια χώρα, όπου το 40% σχεδόν του πληθυσμού αποτελείται από ανθρώπους που γενννήθηκαν ανάμεσα στο 1990 και τις αρχές της δεκαετίας του 2010 (και όπου η ανεργία μεταξύ πτυχιούχων είναι στο 38%).

Ο Ερντογάν εδραίωσε την πολιτική του κυριαρχία, μέχρι το 2015, σ’ ένα οικονομικό θαύμα και μια υπόσχεση δημοκρατίας και ενσωμάτωσης σε αυτήν του κουρδικού πληθυσμού. Μετά το 2015, με σταθμό τις εκλογές εκείνου του Ιουνίου, όπου έχασε, για λίγο, την κοινοβουλευτική του πλειοψηφία, η ηγεμονία του διατηρείται με μια όλο και πιο αυταρχική διακυβέρνηση και μια συμμαχία με τους ακροδεξιούς εθνικιστές, στη δυσανεξία απέναντι στα δικαιώματα της κουρδικής μειονότητας και στις προβολές εθνικιστικού και νεο-οθωμανικού μεγαλείου στο εξωτερικό. Η ένταση της οικονομικής κρίσης και η απώλεια της προστασίας της οικογένειας Τραμπ τον υποχρεώνουν να αλλάξει πορεία, να πλησιάσει ξανά τη Δύση, και – μεταξύ άλλων – να βάλει τέλος και στην πιο μακρά περίοδο κρίσης στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Μπορεί να υπηρετήσει μέχρι τέλους αυτή τη στροφή και να υποστεί τις συνέπειές της στην εσωτερική πολιτική σκηνή; Μπορεί να απαλλαγεί από τις συμμαχίες με τους εθνικιστές και την ηχώ της δικής του ρητορικής; Θα επιδιώξει την παραμονή στην εξουσία – ζήτημα ζωής και θανάτου γι’ αυτόν – με μια ατζέντα που να μοιάζει με εκείνη της πρώτης του δεκαετίας στην εξουσία ή είναι αιχμάλωτος της νέας του ατζέντας;

Είναι ερωτήματα με μεγάλη σημασία, μα δίχως ασφαλή απάντηση. Κι εμείς; Τι να κάνουμε, λοιπόν; Προφανώς, να εκμεταλλευθούμε τη συγκυρία που τον υποχρέωσε να κατεβεί από το άλογο και να επιστρέψει στον διάλογο. Να την εκμεταλλευθούμε ως παράθυρο ευκαιρίας, που μπορεί να κλείσει ξανά. Αλλωστε, όπως σωστά έχει πει ο Ευάγγελος Βενιζέλος, ό,τι και να κάνει η Τουρκία, όποιο δρόμο και να πάρει, η γεωγραφία και η ιστορία μας επιβάλουν να επιδιώκουμε τον διάλογο μαζί της.