Οχι, δεν είναι της μόδας

Υπάρχουν δύο τρόποι να αντιμετωπίσει κανείς την καταιγιστική επικαιρότητα σχετικά με τις καταγγελίες για κάθε είδους κακοποιητικές συμπεριφορές στον χώρο του πολιτισμού.

Ο πρώτος είναι να θεωρήσει ότι πρόκειται για μια σειρά από μεμονωμένα, ασύνδετα μεταξύ τους περιστατικά, με προεξάρχον το προσωπικό στοιχείο, τα οποία αποτελούν ένα περιθωριακό φαινόμενο που κατέστη αντικείμενο δημόσιου διαλόγου για λόγους «μόδας» ή δημοσιογραφικού κιτρινισμού και, ως εκ τούτου, πρέπει είτε να θαφτεί άρον άρον είτε να κλείσει με μια συμφιλιωτική διάθεση προκειμένου να μην πληγωθεί περαιτέρω ο χώρος. Ακούσαμε τις τελευταίες μέρες τη σχετική επιχειρηματολογία να αναπαράγεται, σε πρώτο χρόνο κάπως μουδιασμένα και εν συνεχεία διαπρύσια, από διάφορα στόματα: οι καταγγελίες έπρεπε να είχαν γίνει στην ώρα τους (λες και υπάρχει συγκεκριμένος χρόνος για να καταγγείλει κανείς ότι έπεσε θύμα βίας ή λες και παραγράφεται ποτέ η ηθική απαξία μιας κακοποιητικής πράξης), οι καταγγελλόμενοι είναι σημαντικοί καλλιτέχνες (λες και τα καλλιτεχνικά τους επιτεύγματα πιστοποιούν και το υψηλό ηθικό τους ανάστημα ή λειτουργούν ως μια ιδιότυπη κολυμβήθρα του Σιλωάμ), «δεν είχαν δώσει ποτέ δικαίωμα» (η συνηθέστερη ατάκα γειτόνων πλείστων όσων αυτουργών ειδεχθών εγκλημάτων), το ζήτημα αφορά αποκλειστικά και μόνο τους εμπλεκομένους και πρέπει να διευθετηθεί μεταξύ τους (λες και οι κακοποιητικές συμπεριφορές δεν είναι κατεξοχήν αντικοινωνικές ή λες και είναι νομικώς αδιάφορες), «πάντα γίνονταν αυτά στον χώρο» (προς επίρρωση του συγκεκριμένου ισχυρισμού ανασύρθηκαν διάφορες ιστορίες από την κρύπτη, στο μεταίχμιο πραγματικότητας και μύθου, με πρωταγωνιστές τον Κουν ή τον Μινωτή, οι οποίες, κατά τη γνώμη των αφηγητών τους, τεκμηριώνουν ότι για να γίνεις άξιος καλλιτέχνης πρέπει απαραιτήτως να υποστείς εκφοβισμό ή εξευτελισμό), ας ζητηθούν οι δέουσες συγγνώμες και ας πάμε παρακάτω όλοι μαζί (η εν λόγω άποψη είχε και το μεγαλύτερο γκελ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, διότι, ως γνωστόν, αυτό που περισσότερο μας χαρακτηρίζει ως κοινωνία είναι το πνεύμα συνδιαλλαγής και συγκατάβασης – φυσικά σε όσα δεν έχουμε καμία όρεξη να συζητήσουμε). Είχαμε, όπως πάντα, και αυτούς που δήλωσαν ότι δεν επιθυμούν να πάρουν θέση, χωρίς να συνειδητοποιούν ότι και το να μην παίρνεις θέση μπροστά στη θέα μιας ασχήμιας, θέση είναι. Κοινός παρονομαστής αυτών των επιχειρημάτων είναι η φανερή ή λανθάνουσα βούληση να μην αλλάξει, κατ’ ουσίαν, απολύτως τίποτα.

Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος τρόπος να αντιμετωπίσει κανείς την παρρησία πολλών ελλήνων καλλιτεχνών για την κακοποίηση που υπέστησαν στον χώρο της δουλειάς τους (πέραν του να εκφράσει τον σεβασμό του, τον θαυμασμό του και την εγκάρδια συμπαράστασή του στο πρόσωπό τους): να προσπαθήσει να αντιληφθεί τον συστημικό χαρακτήρα του προβλήματος. Δηλαδή να παραδεχθεί, πρώτον, ότι όλα όσα καταγγέλλονται δεν αποτελούν απλώς μεμονωμένα ατυχή περιστατικά αλλά προϊόν συγκεκριμένων δομών, νοοτροπιών και πρακτικών εντός της καλλιτεχνικής κοινότητας που ήρθε επιτέλους η ώρα ν’ αλλάξουν. Και δεύτερον, ότι ο λόγος που ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας εξακολουθεί να αδυνατεί να δει τη μεγάλη εικόνα και να αντιληφθεί την επιτακτική ανάγκη για αλλαγή είναι ότι εκπαιδεύτηκε να πιστεύει ότι αυτή είναι η φυσική (και μη αναστρέψιμη) τάξη των πραγμάτων. Μια «ελέω Θεού» κατάσταση στην οποία είμαστε καταδικασμένοι να επανέλθουμε μόλις κοπάσει ο θόρυβος.

Μια παθολογία που μάθαμε. Ηρθε η ώρα να ακουστεί η αλήθεια, και μάλιστα όσο πιο δυνατά γίνεται: όχι, δεν είναι αυτή η φυσική τάξη των πραγμάτων. Είναι απλώς μια παθολογία μέσα στην οποία μάθαμε να ζούμε. Κανείς στον καλλιτεχνικό κόσμο δεν θα προέβαινε σε τέτοιες συμπεριφορές αν δεν είχε τη βεβαιότητα ότι μπορεί ατιμώρητα να καταχρασθεί την εξουσία που διαθέτει για να κακοποιήσει συναδέλφους του. Οτι κανείς δεν θα τολμήσει να ονοματίσει μεγαλοφώνως όσα η συντεχνία γνωρίζει και σιωπηρά καταδικάζει. Και είναι παρήγορο ότι όχι μόνο πολλοί από τους συμπολίτες μας είναι πλέον ώριμοι να ακούσουν και να αποδεχθούν αυτήν την αλήθεια (ίσως και υπό το κράτος του σοκ που προκάλεσε η πρόσφατη γενναία δημόσια αποκάλυψη της Σοφίας Μπεκατώρου για τον βιασμό της και το κάλεσμα για αλλαγή που απηύθυνε), αλλά και ότι οι θεσμικοί φορείς του χώρου φαίνεται να αντιλαμβάνονται την ανάγκη γενναίων μεταρρυθμίσεων ώστε περιστατικά σαν τα καταγγελλόμενα να αποτελούν στο μέλλον όντως την εξαίρεση και όχι τον (άγραφο) κανόνα.

Η άμεση αντίδραση του νέου υφυπουργού Πολιτισμού, του κ. Γιατρομανωλάκη, και η εξαγγελία εκκίνησης της διαδικασίας για τη δημιουργία και υιοθέτηση Κώδικα Δεοντολογίας στους κρατικούς καλλιτεχνικούς φορείς και στις εκπαιδευτικές δομές, ώστε να διασφαλιστεί ένα ασφαλέστερο περιβάλλον για τους εργαζομένους και τους σπουδαστές, δίνει μια ελπίδα. Ο εν λόγω Κώδικας θα πρέπει σαφώς να εφαρμόζεται και στο ελεύθερο θέατρο και στις ιδιωτικές σχολές, και πάντως σίγουρα σε όσους φορείς επιχορηγούνται με δημόσιο χρήμα. Δεν νοείται να υπάρχουν δύο μέτρα και δύο σταθμά. Περιμένουμε και παρακολουθούμε με προσοχή.

Αποτελεί ευτυχή συγκυρία ότι ένας από τους βασικούς συνομιλητές του υπουργείου για το εν λόγω ζήτημα, το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών, βρίσκεται σε καλή στιγμή, με μια ευπρόσωπη και μαχητική ηγεσία που επέδειξε αντανακλαστικά, μέτρο και ευαισθησία. Αρκεί να συγκρίνει κανείς τη σχετική ανακοίνωση του ΣΕΗ με την αντίστοιχη ανακοίνωση που εξέδωσε η Ελληνική Ιστιοπλοϊκή Ομοσπονδία αναφορικά με την υπόθεση Μπεκατώρου για να αντιληφθεί τη διαφορά ύφους, αντίληψης και ενσυναίσθησης μεταξύ των δύο φορέων.

Ζήσαμε για πολλά χρόνια στη σιωπή. Ας ελπίσουμε ότι τώρα που αρθρώθηκαν οι πρώτες λέξεις τα στόματα δεν θα ξανακλείσουν. Αν μη τι άλλο, γιατί το να βγάζεις τον σκασμό την ώρα που σε κακοποιούν δεν είναι, πράγματι, καθόλου της μόδας.

Ο Φοίβος Μπότσης είναι νομικός, συγγραφέας, ειδικός σε θέματα πολιτικής του πολιτισμού