Εμβόλια: μεταξύ ηθικής και ρεαλισμού

Σε μια κακή ημέρα, πάνω από 16.000 άνθρωποι στον κόσμο χάνουν τη ζωή τους εξαιτίας του Covid-19. Αν ένα εμβόλιο μπορούσε να τους έχει σώσει, είναι φανερό: κάθε μέρα καθυστέρησης στο πρόγραμμα εμβολιασμού έχει βαρύ, ανυπόφορο κόστος. Από αυτή την απλή, αυτονόητη αλήθεια θα ήταν λογικό να ξεκινά όλη αυτή η φορτισμένη συζήτηση περί εμβολίων που έχει φουντώσει ανά τον κόσμο, στην Ευρώπη ιδιαίτερα, και παίρνει συχνά χρώμα μυθιστορήματος του Ζεράρ Ντε Βιλιέ, με ήρωα τον SAS.

Μα δεν ξεκινά από εκεί ο καυγάς. Ξεκινά από μιαν άλλη, επίσης αυτονόητη, αλήθεια: πως σ’ έναν ανταγωνιστικό κόσμο, η περιοχή, η χώρα που θα καταφέρει να προηγηθεί, να τρέξει γρηγορότερα την κούρσα των εμβολίων αποκτά ένα πλεονέκτημα. Οικονομικό (αφού θα βγει ταχύτερα από την ύφεση) και στρατηγικό. O,τι βλέπουμε, ό,τι ακούμε σ’ αυτήν τη μάχη των εμβολίων από αυτήν την αφετηρία εκκινεί.

Ηταν ένας πόλεμος που ξεκίνησε νωρίς. Το πρώτο πυρ ακούστηκε στην Ουάσιγκτον του Τραμπ τον περασμένο Φεβρουάριο. Την ίδια ώρα που ο τέως ένοικος του Λευκού Οίκου προσπαθούσε να πείσει τους ψηφοφόρους του ότι ο ιός είναι μια φούσκα, ένα παραμύθι με δράκο (όπως έλεγε κάποτε για την ελληνική χρεωκοπία ο Τσίπρας), ένας υπερτιμημένος κίνδυνος, μια γρίπη που με λίγη χλωρίνη θα περάσει, την ίδια ώρα επιχειρούσε να εξαγοράσει ευρωπαϊκές εταιρείες βιοτεχνολογίας που (υπέθετε ότι) προηγούνταν στην έρευνα για το εμβόλιο και να εκβιάσει μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες να αποδεχθούν το δόγμα «πρώτα η Αμερική» – πρώτα θα εξασφαλίσει η Αμερική τις δόσεις που χρειάζεται κι ύστερα θα πάρουν σειρά οι άλλοι.

Στην Ευρώπη σήμανε ο συναγερμός. Το Βερολίνο προσπάθησε με κάθε μέσο να κρατήσει μακριά από τον αμερικανικό πειρασμό τις γερμανικές βιο-εταιρείες και το Παρίσι να εξασφαλίσει ότι η μεγάλη γαλλική φαρμακοβιομηχανία δεν θα μεταναστεύσει στη ζώνη του δολαρίου. Κι ύστερα οι δύο ισχυρότερες ευρωπαϊκές χώρες, Γαλλία και Γερμανία, αποφάσισαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους σε μια κοινή, υπόγεια, αθέατη διαπραγμάτευση με τις φαρμακοβιομηχανίες για να εξασφαλίσουν προτεραιότητα στα εμβόλια που ήταν ακόμη στον δοκιμαστικό σωλήνα. Οι δύο έγιναν τέσσερις, με την προσθήκη Ολλανδίας και Ιταλίας και υπογράφηκαν οι πρώτες συμφωνίες. Και οι υπόλοιπες 23 ευρωπαϊκές χώρες; Η Ελλάδα, φερ’ ειπείν; Θα έπρεπε να αρκεστούν στη μεγαλοθυμία κάποιου από τους 4 ισχυρούς, να περιμένουν να μείνουν ρέστα στο εμβολιαστικό τραπέζι ή να προστρέξουν σε μια εκτός Ευρώπης βοήθεια – στη Ρωσία ή την Κίνα, στον βαθμό που εκείνες μπορούσαν να προσφέρουν κάποιες ποσότητες εμβολίων που δεν θα είχαν περάσει ευρωπαϊκών προδιαγραφών ελέγχους ασφαλείας. Ενας κανονικός εφιάλτης.

Ευτυχώς ο εφιάλτης απεφεύχθη. Οι ευρωπαϊκές χώρες συμφώνησαν, τον περασμένο Ιούνιο, να εκχωρήσουν στην Επιτροπή την εξουσία να διαπραγματευθεί, για λογαριασμό και των 27 κρατών, με τις φαρμακευτικές εταιρείες. Συμφώνησαν, επίσης, να δημιουργήσουν έναν ειδικό μηχανισμό έκτακτης ανάγκης και να του δώσουν τα οικονομικά μέσα, ώστε οι συμφωνίες να γίνουν γρήγορα, χωρίς να περιμένουν την υπογραφή και του 27ου, του τελευταίου ή πιο δύστροπου εταίρου. Κοινή προμήθεια εμβολίων και αναλογική διανομή σε κάθε χώρα – μέλος.

Εμοιαζε να έχει επιτευχθεί ένας μικρός ευρωπαϊκός θρίαμβος. Η κοινή διαπραγμάτευση για τα εμβόλια, μαζί με το εργαλείο ανάληψης χρέους για την από κοινού χρηματοδόητηση της ανάκαμψης της ευρωπαϊκής οικονομίας ήταν ένα μεγάλο βήμα, ένα άλμα σχεδόν στον δρόμο προς μια αυθεντικά φεντεραλιστική Ευρώπη. Κι έπειτα φάνηκαν οι δυσκολίες. Στη διαδικασία της διαπραγμάτευσης, η Ευρώπη καθυστερούσε σε σχέση με τους ανταγωνιστές της. Επιδιώκοντας ένα διευρυμένο πακέτο εμβολίων, με τη χαμηλότερη δυνατή τιμή ανά δόση και μια ισχυρότερη ρήτρα ευθύνης των φαρμακευτικών εταιρειών, η Ευρώπη ξόδευε χρόνο. Ξεκίνησε την επιχείρηση εμβολιασμού τρίτη, μετά τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο. Τα πράγματα έγιναν χειρότερα όταν η Pfizer πρώτα, η Astra Zeneka στη συνέχεια, επικαλέστηκαν δυσκολίες στην παραγωγή και ανακοίνωσαν καθυστερήσεις στην παράδοση των παραγγελιών. Η υποψία ότι οι δυσκολίες ήταν προσχηματικές, ότι οι big pharma προσπαθούσαν να αναπληρώσουν τη μειονεκτική θέση στην οποία βρέθηκαν απένανατι στην ενιαία ευρωπαϊκή διαπραγμάτευση ή να πάρουν πίσω ό,τι έχασαν συμφωνώντας σε χαμηλότερες τιμές, πουλώντας αλλού, έκανε τα πράγματα πιο δύσκολα.

Μα το πρόβλημα είναι κυρίως ενδο-ευρωπαϊκό. Στις πρώτες δυσκολίες, ένας υγειονομικός εθνικισμός ύψωσε ξανά κεφάλι. Γιατί θα πρέπει το Μιλάνο να πάρει ίδιες ποσότητες με τη Βαλέτα της Μάλτας; Και γιατί θα πρέπει οι Γερμανοί να εμβολιάζονται με τον ίδιο ρυθμό με τους Βούλγαρους και τους Ρουμάνους; Οι Βρυξέλλες δέχονται μια σφοδρή, ανελέητη κριτική από τις πλουσιότερες ευρωπαϊκές χώρες. Κατηγορύνται ότι άργησαν, μπλέχτηκαν στη γραφειοκρατική τους ρουτίνα, έδειξαν υπερβολική τσιγκουνιά ή υπερβολικό συντηρητισμό, προτιμώντας την παραδοσιακή τεχνολογία της Οξφόρδης από τη νεωτερική του mRNA. Και για να αντιμετωπίσουν τα πυρά οι Βρυξέλλες στρέφονται κατά των εταιρειών, κατά της Βρετανίας κυρίως ή ανακοινώνουν απαγορεύσεις εξαγωγής εμβολίων σε άλλες χώρες.

Ναι, είναι αλήθεια ότι η Ευρώπη έδειξε πιο αδύναμη στη διαπραγμάτευση απέναντι σε εκείνους που ήταν πρόθυμοι να πληρώσουν όσο όσο και να δεχθούν κάθε όρο προκειμένου να αποκτήσουν προτεραιότητα στα εμβόλια. Αλλά η εναλλακτική λύση, η χωριστή διαπραγμάτευση από ένα κουαρτέτο πλουσίων, αφήνοντας τους υπόλοιπους στη μοίρα τους θα ήταν πολύ χειρότερη. Οχι μόνον από ηθική άποψη. Μα και από καθαρά ρεαλιστική οπτική γωνία. Πόσο ασφαλής θα ήταν η Γερμανία αν εμβολίαζε το 100% του πληθυσμού της, αλλά έμεναν ανεμβολίαστες οι χώρες ανατολικά ή νότια των συνόρων της; Πόσο ασφαλείς θα ήταν οι ΗΠΑ αν έπαιρναν όλες τις δόσεις και άφηναν την πανδημία να σαρώνει το νότιο ημισφαίριο της ηπείρου τους; Πόσο ασφαλής θα είναι η Ευρώπη αν επιτύχει τον εμβολιαστικό της στόχο, αλλά δεν περισσεύουν εμβόλια για την Αφρική, όπου η πανδημία θα εξαπλώνεται και ο ιός θα μεταλλάσσεται ελεύθερα; Υπό αυτήν την οπτική γωνία, όλος ο εμβολιαστικός καυγάς των ημερών μοιάζει εκτός τόπου και χρόνου.