Η πολιτική ως εμπρησμός{CR}

Η περασμένη Πέμπτη ήταν μία από εκείνες τις σπάνιες ημέρες που οι μεγάλες, οι σημαντικές εφημερίδες του κόσμου όχι μόνον επιλέγουν το ίδιο θέμα στο κέντρο της πρώτης τους σελίδας, μα συμπίπτουν και στον τίτλο. Εφημερίδες τόσο διαφορετικές, όπως οι «συστημικοί» «Times» της Νέας Υόρκης, οι φιλελεύθεροι «Financial Times» του Λονδίνου, η αριστερή «Guardian» αλλά και η «Scotsman» στο Εδιμβούργο, η «Le Monde» στο Παρίσι, η «El Pais» στη Μαδρίτη αλλά και η «Vanguardia» στη Βαρκελώνη, η «Suddeutsche Zeitung» στο συντηρητικό Μόναχο, η γαλλόφωνη «Le Soir» των Βρυξελλών, μα και η φλαμανδική «De Morgen» του Βελγίου δεν διάλεξαν απλώς το ίδιο θέμα – την πρεμιέρα του Τζο Μπάιντεν – ως κεντρικό τους θέμα. Συνέπεσε να διαλέξουν και τον ίδιο ακριβώς, πανομοιότυπο τίτλο: «Η δημοκρατία νίκησε»!

Ηταν μια φράση από την ομιλία του νέου αμερικανού προέδρου κατά την ορκωμοσία του. Πως η δημοκρατία είναι πολύτιμη μα και εύθραυστη και πως – αυτή τη φορά, τουλάχιστον – η δημοκρατία νίκησε. Για να ταξιδέψει αυτή η μικρή φράση σε τόσες γλώσσες και σε τόσα πρωτοσέλιδα, σημαίνει πως όλοι είδαν σε αυτήν κάτι που δεν αφορά τη χώρα προέλευσής της μόνο. Μια υπόμνηση ότι η εμπειρία Τραμπ δεν ήταν μια εξωτική, τυπικά αμερικανική εμπειρία. Ηταν η απόδειξη ότι ακόμη και η δημοκρατία που θεωρούσαμε, με όλα της τα ελαττώματα, τις ατέλειες και τις ανυπόφορες ανισότητες, ως θεσμικά απολύτως θωρακισμένη, άτρωτη, η αμερικανική, μπορεί να τρωθεί. Αν συνέβη εκεί, μπορεί να συμβεί παντού. Οπότε και η εκλογική του ήττα μεταφράζεται ως στεναγμός ανακούφισης. Αν το τέρας νικήθηκε εκεί, μπορεί να νικηθεί παντού. Αλλά ποιο είναι το τέρας, τι το γέννησε, τι το τρέφει, πώς νικήθηκε; Και νικήθηκε στ’ αλήθεια ή αποσύρθηκε για λίγο στη φωλιά του;

Εγώ θα διάλεγα μια άλλη φράση από την ομιλία Μπάιντεν. Δεν δίνει τίτλο, βέβαια. Αλλά δίνει, προτείνει μια πιο ενδιαφέρουσα εξήγηση του φαινομένου Τραμπ. «Η πολιτική», είπε, «δεν χρειάζεται να είναι μια μαινόμενη φωτιά που καταστρέφει τα πάντα στο διάβα της. Και κάθε διαφωνία δεν είναι ανάγκη να οδηγεί σε ολοκληρωτικό πόλεμο».

Ας το ονομάσουμε έτσι: η πολιτική ως εμπρησμός. Το γνωρίσαμε εδώ στην Ελλάδα πολύ καλά και πολύ πρώιμα. Κι είναι, νομίζω, η ουσία του φαινομένου Τραμπ και των ανά τον πλανήτη μιμητών ή προδρόμων του. Η πολιτική που βρίσκει το νόημά της όταν κάνει τις σχισμές αβύσσους, τις αντιθέσεις ρήξεις, τις διαφωνίες αιτίες εμφύλιου πολέμου, η πολιτική που βάζει φωτιά σε κάθε ξερόκλαδο, κάνει τη δυσαρέσκεια οργή και τη διαμαρτυρία διχασμό, που θριαμβεύει όταν οι κοινωνίες χάνουν κάθε σημείο συνοχής και η πολεμική κραυγή «ή εμείς ή αυτοί» βρίσκει ακροατήριο. Δεν λύνει προβλήματα, δεν ενδιαφέρεται να λύσει προβλήματα ή να άρει τις αιτίες της δυσαρέσκειας. Τρέφεται από τη διαιώνιση των προβλημάτων, από την αναρρίπιση της δυσαρέσκειας και τη μετατροπή της σε μίσος. Και του μίσους σε πολιτική δύναμη.

Ξέρουμε τι αποτέλεσμα έχει αυτή η αντιπολιτική, όταν κατακτά την εξουσία. Οταν ο Τραμπ έδινε τον δικό του όρκο, πριν από τέσσερα χρόνια, μπροστά στο Καπιτώλιο, η ομιλία του ήταν ένα κήρυγμα εξέγερσης της βαθιάς, της αδικημένης Αμερικής απέναντι στις ελίτ, απέναντι στην Ουάσιγκτον που «πλούτισε ενώ ο λαός δεν λάμβανε μερίδιο στον πλούτο». Τέσσερα χρόνια αργότερα, τέσσερα χρόνια εφαρμοσμένου «πλουτολαϊκισμού», η ευνοημένη Αμερική είναι πολύ πλουσιότερη, εξαιρετικά ωφελημένη από την οικονομική πολιτική και τις φορολογικές ελαφρύνσεις του Τραμπ, η φτωχή Αμερική είναι το ίδιο φτωχή. Απλώς μισεί βαθύτερα εκείνους που θεωρεί εχθρούς της.

Ξέρουμε το αποτέλεσμα. Μα αναρωτιόμαστε πάντα για την αιτία. Πώς η αποτυχία της πολιτικής ανοίγει τον δρόμο στην αντιπολιτική; Στην πολιτική ως εμπρησμό;

Η ίδια εκείνη ημέρα, η περασμένη Πέμπτη, έτυχε να είναι η μέρα μιας επετείου που, στην Ιταλία τουλάχιστον, δεν πέρασε απαρατήρητη. Συμπληρώθηκαν εκατό χρόνια από την ίδρυση ενός από τους πιο ενδιαφέροντες πολιτικούς σχηματισμούς του 20ού αιώνα – του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Στα πολλά αφιερώματα του ιταλικού Τύπου, κάποιοι μπήκαν στον πειρασμό να συσχετίσουν το ερώτημα της ημέρας – αν η νίκη της δημοκρατίας είναι οριστική κι αν η τραμπική Διεθνής οδηγείται στην ήττα – με τις (κάπως εξωραϊσμένες) αναμνήσεις από την πολιτική εμπειρία και την πνευματική κληρονομιά του κόμματος του Γκράμσι, του Τολιάτι και του Μπερλινγκουέρ. Στον πειρασμό της νοσταλγίας για μια εποχή (κάπως εξωραϊσμένη, επίσης) όπου η πολιτική, τα κόμματα συγκινούσαν, κινητοποιούσαν, ενέπνεαν και οργάνωναν εκατομμύρια ανθρώπους και δεν άφηναν περιθώριο στην αντιπολιτική να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη στη δημοκρατία ή να ανεβάσει στα μπαλκόνια τους επικίνδυνους κλόουν του λαϊκισμού. Η εμπειρία του PCI, η εμπειρία της πολιτικής στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα είναι η εμπειρία κομμάτων που προσπάθησαν να είναι φορείς ιδεών και προγραμματικών αναζητήσεων, όχι απλώς ανώνυμες εταιρείες διεκδίκησης, διαχείρισης και λαφυραγώγησης της εξουσίας. Που αναζητούσαν συμβιβασμούς ώστε να λυθούν κοινωνικά προβλήματα, όχι δημαγωγικές φόρμουλες ώστε να μετατρέπονται τα άλυτα προβλήματα σε πολιτικό κεφάλαιο. Πότε άρχισε να παρακμάζει αυτός ο κόσμος; Πότε έσβησε το ίχνος του; Ισως να πέφτω κι εγώ θύμα της νοσταλγίας, μα διακρίνω την αρχή του τέλους στην εποχή κατά την οποία ο Μπερλινγκουέρ, λίγο πριν από τον θάνατό του, μιλούσε για το «ηθικό ζήτημα». Οπου υποστήριζε πως το «ηθικό ζήτημα» – δηλαδή η ανάγκη μιας κάποιας σύνδεσης της πολιτικής με την ηθική – «είναι το πρώτο και ουσιαστικό πολιτικό πρόβλημα, γιατί από τη λύση του εξαρτώνται η ανάκτηση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς, η κυβερνησιμότητα της χώρας και η αντοχή της δημοκρατίας».

Κάπου εκεί, ίσως, βρίσκονται οι μακρινές ρίζες του τραμπισμού. Εκεί – κι ας άλλαξαν οι εποχές – και κάποιες ιδέες για την αντιμετώπισή του.