Ο ιδεολογικός Ισπανικός Εμφύλιος

Παρόλο που έχουν γραφεί τόσο πολλά βιβλία για τον Ισπανικό Εμφύλιο, το βιβλίο του Δημήτρη Ε. Φιλιππή, επίκουρου καθηγητή στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, προσφέρει νέα δεδομένα και αφορμές για συζήτηση σχετικά με τα αίτια και τις συνέπειες που προκάλεσε αυτός ο πολυδιάστατος πόλεμος. Ο συγγραφέας αναδεικνύει τον πολυσύνθετο χαρακτήρα του Ισπανικού Εμφυλίου ως πολλούς πολέμους μέσα σ’ έναν. Αλλος ήταν ο πόλεμος στην αναρχοαυτόνομη Καταλωνία, άλλος στις δεξιές περιφέρειες, άλλος στις μεγάλες πόλεις, άλλος στις αγροτικές περιοχές. Αλλος, επιθετικός, ήταν ο πόλεμος του Ενιαίου Μπλοκ της Δεξιάς και άλλος, αμυντικός, του πολυδιασπασμένου επαναστατικού Λαϊκού Μετώπου της Αριστεράς.

Ο συγγραφέας αυτής εδώ της μελέτης στηρίχθηκε σε μια ευρύτατη γκάμα πηγών από αρχεία, καταλόγους εκθέσεων, λεξικά, μαρτυρίες, αναμνήσεις, κινηματογραφικά επίκαιρα, ντοκιμαντέρ, ταινίες, περιοδικά και μια εκτεταμένη ισπανόγλωσση και ελληνική βιβλιογραφία. Η πρωτοτυπία του βιβλίου συνίσταται στο ότι δεν ακολουθεί μια γραμμική πορεία στην εξιστόρηση των γεγονότων του Εμφυλίου. Αντιθέτως, από την πρώτη στιγμή μάς βάζει στο κλίμα των αντιπαραθέσεων μεταξύ των ιστορικών σχολών που ακολούθησαν το τέλος του Εμφυλίου. Η μάχη, όπως τονίζει, συνεχίστηκε στα τυπογραφεία. Αναφέρεται στην ιστοριογραφία της ηττημένης πλευράς και στη φιλοφρανκική – αναθεωρητική ιστοριογραφία. Η πρώτη τονίζει ότι η διαίρεση της κοινωνίας σε νικητές και ηττημένους στιγμάτισε τον αποκλεισμό του μισού πληθυσμού και η δεύτερη υποστηρίζει πως διορθώνει τα ψεύδη και τις υπερβολές της στρατευμένης αντιφρανκικής ιστοριογραφίας. Ο Φιλιππής δεν παριστάνει τον ουδέτερο παρατηρητή που στέκεται ανάμεσα στις δύο πλευρές. Συμμετέχει ενεργά στη διαμάχη και, παρόλο που επισημαίνει τα πολλά λάθη της πλευράς της Β’ Δημοκρατίας (1931-1936), με συγκινητικό τρόπο συμμετέχει στο δράμα των ανθρώπων που πίστεψαν σ’ αυτή τη Δημοκρατία και ηττήθηκαν με τραγικό τρόπο. Παίρνει μάλιστα ως παράδειγμα τη Μαδρίτη, την οποία εγκατέλειψαν το 1936 οι ηγέτες της δημοκρατικής πλευράς, φοβούμενοι ότι αυτή θα πέσει σύντομα, και αυτή άντεξε τρία χρόνια στηριγμένη στην αντίσταση των πολιτών της. Ετσι γι’ αυτόν εν τέλει «ο Ισπανικός Εμφύλιος είναι η σύγκρουση της δεξιάς αντίληψης για την Ισπανία με τις αριστερές αντιλήψεις για τις Ισπανίες και παράλληλα η σύγκρουση των αριστερών αντιλήψεων μεταξύ τους και της καθεμιάς με τον εαυτό της» (σ. 56).

Στη συνέχεια μας βάζει στο κλίμα των αλλαγών που συνέβησαν στο πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα στην Ισπανία και οδήγησαν στην επικράτηση της Β’ Δημοκρατίας. Αντίπαλοί της ήταν η μεγάλη γαιοκτησία, η αριστοκρατία του παλατιού, η μεγαλοαστική τάξη, οι ένοπλες δυνάμεις και η εκκλησία. Η επικράτησή της ξεκίνησε με τις δημοτικές εκλογές τον Απρίλιο του 1931 και την παραίτηση του Αλφόνσου ΙΓ’. Ακολούθησε η νίκη των Αριστερών στις εκλογές της 23ης Ιουνίου του ίδιου έτους. Αυτή παρουσιάστηκε ανένδοτη και αδιάλλακτη απέναντι στο αντιδραστικό Παλαιό Καθεστώς που κυβερνούσε τα τελευταία 10 χρόνια με δικτατορικό τρόπο και όλα τα προηγούμενα με αυταρχισμό, βία και φόβο. Οι κυβερνήσεις όμως το πρώτο έτος άλλαζαν σαν τα πουκάμισα και οι επικεφαλής των κομμάτων του συνασπισμού εναλλάσσονταν στην προεδρία και την πρωθυπουργία. Αυτές οι αντιθέσεις μεταξύ των ηγετών όπως ο Μανουέλ Αθάνια, ανεξάρτητος της Αριστεράς, ο Ινταλέθιο Πριέτο, σοσιαλδημοκράτης εντός του Σοσιαλιστικού Κόμματος, ο Φρανθίσκο Λάργκο Καμπαλιέρο, ριζοσπάστης στο ίδιο κόμμα, και πολλοί άλλοι προκάλεσαν ρωγμές, βία και φόβο. Αυτά καθώς και τη ρήξη με την αναρχική συνδικαλιστική οργάνωση CNT και το πολιτικό της σκέλος FAI εκμεταλλεύτηκαν οι ηγέτες της Δεξιάς και της Ακροδεξιάς Χοσέ Μαρία Χιλ Ρόμπλες (επικεφαλής του CEDA) και Χοσέ Αντόνιο Πρίμο ντε Ριβέρα (γιος του δικτάτορα Μιγκέλ Πρίμο ντε Ριβέρα, επικεφαλής της Φάλαγγας). Οι αντιθέσεις μεταξύ του κεντροδεξιού προέδρου της Δημοκρατίας Αλκάλα Θαμόρα και του αριστερού πρωθυπουργού Αθάνια έδωσαν ελαφρύ προβάδισμα στη Δεξιά στις εκλογές του Νοεμβρίου – Δεκεμβρίου του 1933. Η προσπάθεια όμως της Δεξιάς να ξηλώσει όλα τα υπέρ των μεσαίων και ασθενέστερων στρωμάτων μέτρα και ο αυταρχισμός της την οδήγησαν στη δική της ήττα, στις 16 Φεβρουαρίου 1936. Οι ένοπλες δυνάμεις αντέδρασαν και πραγματοποίησαν το πραξικόπημα για τους μεν και την επανάσταση για τους δε της 17ης Ιουλίου 1936. Ο Φράνκο, αν και στην αρχή ήταν διστακτικός, στη συνέχεια έγινε ο επικεφαλής του, μετά και τον περίεργο θάνατο δύο ανταγωνιστών του, ηγετών του στρατεύματος.

Ηττα και λήθη

Στη συνέχεια, ο συγγραφέας κάνει ένα άλμα και μας μεταφέρει στα πρώτα ιδιαιτέρως ζοφερά χρόνια του καθεστώτος του Φράνκο μετά την επικράτηση των φαλαγγιτών το 1939. Ο Φράνκο στο όνομα της υπεράσπισης της ισπανικότητας, της θρησκείας, της οικογένειας από τους κόκκινους – γνωστά πράγματα – διατάζει και η Ισπανία υπακούει. Με πολύ μαστίγιο το 1939-1961 και λίγο καρότο μετά το 1962 κυριαρχεί ως τον θάνατό του το 1975. Μετά όμως οι πολιτικές δυνάμεις της Δεξιάς και κυρίως της Αριστεράς, αλλά και ο νέος μονάρχης Χουάν Κάρλος απέδειξαν μεγάλη ωριμότητα και κατέληξαν σε μια «συμπεφωνημένη λήθη» για όσα συνέβησαν από το 1939 έως το 1975 (ενδεικτικό πως οι τελευταίες εκτελέσεις έγιναν δύο μήνες πριν από τον θάνατο του Φράνκο). Η Αριστερά αποδέχθηκε τη λήθη και η Δεξιά αποδέχθηκε την ήττα της από τους Σοσιαλιστές υπό τον Γκονζάλες το 1982. Μόνο μετά την είσοδο στον 21ο αιώνα τέθηκε το ζήτημα της ιστορικής μνήμης.

Υστερα από τη μελέτη της μετάβασης στη Δημοκρατία ο συγγραφέας ξαναγυρίζει στα γεγονότα του Εμφυλίου. Εδώ αξίζει να σταθούμε στη θέση του πως, αν και υπήρξε βία και από τις δύο πλευρές, ο διεθνής Τύπος υπερτόνιζε την «ερυθρά» βία. Παραθέτει στοιχεία για να τεκμηριώσει τη θέση του (δες σελίδα 116) και επίσης τονίζει πως οι μαζικές εκτελέσεις των δημοκρατικών έλαβαν χώρα κυρίως στους πρώτους μήνες του πολέμου, ενώ των φρανκιστών όλο το διάστημα και συνεχίστηκαν με ακόμη μεγαλύτερη ένταση και μετά τη νίκη τους. Αξίζει όμως να αναδείξουμε την άποψη του συγγραφέα, την οποία τεκμηριώνει σε ξεχωριστό κεφάλαιο, πως παρά τις μεγάλες συγκρούσεις εντός της Αριστεράς, σε αντίθεση με τη μονολιθικότητα του φρανκικού μπλοκ, το αποτέλεσμα του Ισπανικού Εμφυλίου κρίθηκε στις πρεσβείες, στις διπλωματικές αποστολές αλλά και στις τράπεζες, στα εφοπλιστικά γραφεία, στα λιμάνια, και όχι στα πεδία των μαχών. Επίσης, παρά τη Συμφωνία για μη Επέμβαση που κρατούσε ουδέτερη στάση έναντι της Δημοκρατίας και των πραξικοπηματιών, υπήρξαν δίαυλοι εξοπλισμού και τροφοδότησης και των δύο πλευρών, τόσο από τον Στάλιν που μετά την αρχική του άρνηση τροφοδοτούσε τη Δημοκρατία έως το 1938 και τους Βρετανούς, όσο βεβαίως και από τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι. Εργο της γερμανικής Λεγεώνας του Κόνδορα ήταν ο βομβαρδισμός της Γκερνίκα, γεγονός που κινητοποίησε τους αριστερούς διανοουμένους στο πλευρό της Δημοκρατίας.

Τελικά η Β’ Ισπανική Δημοκρατία μελετάται εδώ α) για τον πόλεμο που έκανε ενάντια στον Φράνκο και στον εαυτό της, β) για τον τυφλό σεκταρισμό της που την άφησε χωρίς δημοκράτες, γ) για τις μεγάλες μεταρρυθμίσεις (οκτάωρο, αναδιανομή και αναδασμός, διοικητική αυτονομία, διαχωρισμός Κράτους – Εκκλησίας και θεσμοθέτηση της δημόσιας εκπαίδευσης) που προσπάθησε να περάσει, δ) για τον δονκιχωτικό ιδεαλισμό της, ε) για την αποτυχία της να συνδυάσει τη νεωτερικότητα με την παράδοση, στ) για τις αφύσικες συμμαχίες της, ζ) για το ότι, αν και ανέτρεψε το Παλαιό Καθεστώς, πολλές φορές λειτουργούσε όπως αυτό και τέλος η) γιατί ηττήθηκε, ανεξαρτήτως του ότι σ’ αυτό συνέβαλε τόσο ο σταλινισμός που διαίρεσε την ενότητά της όσο και η απομόνωσή της από τις δυτικές δημοκρατίες. Το βιβλίο κλείνει με την ανάλυση των τριών «Δ» του Εμφυλίου: Διχόνοια των τάξεων, Διαίρεση των εθνοτήτων και Διχασμός της Ισπανίας.

Το βιβλίο είναι γραμμένο με περίτεχνο τρόπο, ώστε η επιστημονική προσέγγιση των διαφορετικών φάσεων του Εμφυλίου να συναντά τους παλμούς των αγώνων ανιδιοτελών ανθρώπων. Οι έλληνες αναγνώστες θα ανακαλύψουν πως, όσο και αν είναι διαφορετικοί οι εμφύλιοι, πάντα έχουν κοινά σημεία.

Δημήτρης Ε. Φιλιππής
Ισπανικός Εμφύλιος
(1936-1939)
Διαίρεση, διχόνοια
και διχασμός στην Ισπανία του 20ού αιώνα
Εστία, 2020, σ. 222
Τιμή 15 ευρώ