Ηγέτες, πολίτες, μάζες

Ο Εκκερμαν ήταν ένας νέος, φανατικός για μόρφωση που είχε την απροσδόκητη τύχη να επιλεγεί από τους συνεργάτες του γέροντος Γκαίτε να υπηρετήσει ως συνοδός και γραμματέας του μεγάλου εκείνου πνευματικού κολοσσού. Ο νεαρός εκείνος Εβραίος, με την έμφυτη τάση για γνώση και έχοντας συνείδηση ποια ευκαιρία ζωής ανοιγόταν μπροστά του, από την πρώτη μέρα που βρέθηκε δίπλα στον μεγάλο ποιητή και πολιτικό πρόσωπο Γκαίτε, άνοιγε στους περιπάτους, στις στιγμές ανάπαυσης, στα γεύματα και στα δείπνα, συζητήσεις, έθετε ερωτήματα, απορίες, προβλήματα των κοινωνιών και των ατόμων που έθεταν οι εποχές και οι συγκυρίες. Ο Γκαίτε απαντούσε στις απορίες, έδινε εξηγήσεις στις σκοτεινές πλευρές της ευρωπαϊκής ιστορίας, διαλεύκαινε ασάφειες εννοιολογικές, ιστορικές, ψυχολογικές που έφερνε, τάχα μου επ’ ευκαιρία, ο νεαρός γραμματικός του. Και οι «συζητήσεις» καταγράφονταν στη συνείδηση – σφουγγάρι του Εκκερμαν. Και όταν αποσυρόταν στο ενδιαίτημά του, κατέγραφε όσα είχε συγκρατήσει η έξοχη, ως φάνηκε, μνήμη του. Ετσι, όταν ο μεγάλης ηλικίας Γκαίτε έφυγε από τη ζωή, ο πιστός του γραμματέας, ακροατής, «εξομολογητής» εξέδωσε τις σημειώσεις του με σχολαστική κατάταξη, συχνά, εκτός από το έτος, να σημειώνεται η ημερομηνία, ακόμα και η ώρα της ημέρας, κατά την οποία ο ποιητής είχε διαπιστώσει την άποψή του, συχνά απαντώντας στις εξαντλητικές ερωτήσεις του Εκκερμαν. To βιβλίο εκείνο, από τότε έως σήμερα, έχει λάβει θέση στη γερμανική λογοτεχνία (και την ευρωπαϊκή) κλασικού έργου. Διότι ο νεαρός γραμματικός, εκτός από την πιστότητα και την ακρίβεια και το ύφος του ποιητή, έχει και ο ίδιος εξαίσιο τάλαντο στη χρήση της γλώσσας και κυρίως του προφορικού ρυθμού της, αφού καταγράφει πιστά συζητήσεις. Τόσο πιστά, ώστε συχνά σημειώνει και τις παύσεις του ποιητή κατά την ανάπτυξη των απόψεών του. Σημειώνω εδώ πως «Οι συζητήσεις μου με τον Γκαίτε» έχει μεταφραστεί στα ελληνικά ήδη από το 1906, στις τότε εξαίρετες Εκδόσεις «Φέξη», από τον Νίκο Καζαντζάκη.

Οταν το πρωτοδιάβασα έφηβος, στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου, που είχε όλη τη σειρά των Εκδόσεων «Φέξη», μου έκανε εντύπωση, ανάμεσα στα άλλα θαυμαστά των απόψεων του γερμανού τιτάνα της σκέψης, η εγγραφή του Εκκερμαν σε ερώτησή του τι γνώμη είχε για την Επανάσταση των Ελλήνων το 1821, δύο χρόνια πριν τον θάνατο του Γκαίτε, και ο σοβαρός στοχασμός του σοφού για την ελληνική (και σύγχρονη) ιστορία. Σήμερα, όμως, θα μείνω σε μια σημαίνουσα ερώτηση του Εκκερμαν και την εξαίσια, γόνιμη απάντηση του ποιητή. Ρωτάει το φανατικό για γράμματα παιδί στον περίπατο για κάτι που προέκυψε, προφανώς είτε από κάποιες απαντήσεις του Γκαίτε, είτε από τα δικά του αναγνώσματα: «Τι είναι, δάσκαλε, η Ειμαρμένη;». Ο Γκαίτε συλλογίζεται για λίγο και ύστερα απαντά έτσι, κατά τη γνώμη μου, συνταρακτικά: «Αγαπητό μου παιδί, η Ειμαρμένη ή μοίρα ή γραφτό είναι μια έννοια που έρχεται από τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και αναφέρεται σε μυστικές, απροσδιόριστες, ανεξερεύνητες δυνάμεις και βουλήσεις που επεμβαίνουν στα ανθρώπινα πράγματα και καθορίζουν αποφασιστικά την πορεία τους». Ο Γκαίτε σταματά για λίγο και ύστερα από λίγη σκέψη και κοιτώντας τον μαθητή και συνομιλητή του στα μάτια, επιλέγει: «Σήμερα, Εκκερμαν, την Ειμαρμένη την ονομάζουμε Ναπολέοντα»!

Είναι γνωστό πως ο Γκαίτε υπήρξε θαυμαστής του γάλλου Αυτοκράτορα και η Ιστορία αναφέρει πως, όπως και ο Κάντιος, είχε παρακολουθήσει από τον λόφο τη Μάχη της Ιέννας. Είμαι σίγουρος πως ο σοφός γέροντας, συνείδηση της εποχής του, απάντησε, έχοντας πρόσφατη τη θριαμβεύουσα πορεία του Ναπολέοντα, που εξέφραζε, στην πρώτη τουλάχιστον περίοδο της δράσης του, τα ιδεώδη της Γαλλικής Επανάστασης, δηλαδή τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό και το πνεύμα της Αναγέννησης.

Είχα την τύχη να αναπτύξω σκέψεις πάνω σε αυτό το χωρίο των «Συζητήσεων με τον Γκαίτε» στη Μαγούλα, κοντά στη Σπάρτη, όπου το πατρικό σπίτι και τότε συνεδριακό κέντρο που είχε δημιουργήσει ο καθηγητής μου Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλος, σπουδαίος φιλόσοφος και με τρεις τόμους πολυσέλιδους ανάλυσης στίχο με στίχο του «Φάουστ» του Γκαίτε (Εκδόσεις «Της Εστίας»). Από τότε που συνειδητοποίησα τη ρήση του Γκαίτε για τον Ναπολέοντα, ως Ειμαρμένη της Ιστορίας, μελέτησα και τις αντίθετες απόψεις με τον σοφό της Βαϊμάρης και, κυρίως, τη θεμελιώδη αντίθετη άποψη του συγχρόνου του Καρλ Μαρξ που απέρριπτε τον καθοριστικό ρόλο των ηγετών στην ιστορία και ανέβαζε στο βάθρο των δημιουργών του ιστορικού γίγνεσθαι τους Λαούς!

Πάντα η μελέτη των κειμένων και των ιστορικών εκτιμήσεων μας φέρνουν συχνά στο πάντα επίκαιρο ερώτημα: «Ποιος δημιουργεί με τη δράση του τα ιστορικά γεγονότα; Οι ηγέτες ή οι μάζες;». Συχνά καταφεύγω σε κλασικά λογοτεχνικά κείμενα που αναφέρονται σε κρίσιμα ιστορικά δρώμενα. Στο αρχαίο δράμα που προβάλλει ηγετικά πρόσωπα (Αίαντες, Οιδίποδες, Αγαμέμνονες, Φιλοκτήτες, Κρέοντες, Ηρακλείδες) να πράττουν και να παθαίνουν τρομερές συνέπειες των πράξεών τους, η παρουσία του συντεταγμένου εντός και της γεωμετρίας της όρχησης και του ρυθμού της μουσικής Χορού προβάλλει τη νηφαλιότητα και την εμπειρία και της μνήμης και της ιστορίας και της ηθικής. Οταν, όμως, καταφύγει κανείς, π.χ., στον «Ιούλιο Καίσαρα» του Σαίξπηρ, θα συναντήσει λαό και μάζες ευεπίφορες, συναισθηματικά ευάλωτες και ηθικά επαμφοτερίζουσες. Αλλά και στη δρώσα Ιστορία υπάρχουν οι λαοί που αλώνουν θεσμούς αυταρχισμού στη Βαστίλλη, αλλά και δημοκρατικούς θεσμούς στο Μόναχο, υπακούοντας στις εντολές του Χίτλερ. Επανερχόμενοι στη διαπίστωση του Γκαίτε και της ταυτότητας Ειμαρμένη ίσον Ναπολέων, εύκολα θα προβαίναμε σε ανάλογες ταυτότητες. Ειμαρμένη ίσον Μέγας Αλέξανδρος ή Κάρολος ο Μέγας ή Ταμερλάνος ή Μουσολίνι ή Στάλιν ή Μάο.

Αυτές τις τρομερές μέρες που ζούμε κάτω από μια επίθεση της βιολογίας και άλλων κατά συρροή φυσικών καταστροφών (σεισμών, κατακλυσμών, πυρκαγιών) είμαστε μάρτυρες και ιστορικών γεγονότων που θέτουν πάλι και πάλι τα προβλήματα που επιχείρησα να θέσω. Από τη μια ένας πολιτικός ηγέτης με τη δυνατότητα να κινητοποιήσει, όχι μόνο μάζες λαού, αλλά και τους μηχανισμούς δραστηριοποίησης της πυρηνικής ενέργειας, θέλουμε – δεν θέλουμε, αντιμετωπίζουμε το δίλημμα: ηγέτες ή μάζες; Εχω δύο εικόνες που έχουν ως σκηνικό τον Λευκό Οίκο των ΗΠΑ. Οταν εξερράγη η λαϊκή αντίθεση στον πόλεμο των ΗΠΑ εναντίον της Κορέας, και κυρίως του Βιετνάμ, εκατομμύρια, βασικά νέοι, το φρέσκο κρέας στην κρεατομηχανή του πολέμου, βγήκαν στους δρόμους και πολιόρκησαν τον Λευκό Οίκο. Κάποτε, μάλιστα, στην έξαρση της εξέγερσης με το Βιετνάμ, ένας σημαντικός αμερικανός σκηνοθέτης του θέατρου έπαιξε τους «Πέρσες» του Αισχύλου μπροστά στις πύλες του Λευκού Οίκου. Τώρα ένα άλλο πλήθος μαινόμενων ανθρώπων μιμήθηκε τραγελαφικά ως φόρμα, τραγικά ως ενέργεια, την Αλωση της Βαστίλλης, εισβάλλοντας στο Καπιτώλιο της Ουάσιγκτον. Τόσο τραγελαφικό, όσο και ο ηγέτης που τους καθοδηγούσε. Μία «περσόνα μπούφα», για να χρησιμοποιήσω ένα θεατρικό εργαλείο.

Από την άλλη, δείτε τους χιλιάδες οπαδούς του ηγέτη της Βόρειας Κορέας που χειροκροτούν σαν μηχανικές κούκλες σε λούνα παρκ. Τον αμερικανό κλόουν ψήφισαν 75.000.000 πολίτες. Και η προσέλευση στην κάλπη δεν έχει άλλοθι. Γιατί άλλο οπαδός κι άλλο πολίτης. Ο οπαδός έχει ως καταφύγιο το κοπάδι.