Η τελευταία ανθρώπινη ελευθερία

Eνα θετικό μήνυμα για τη δύσκολη εποχή που περνάμε: αυτό ζητούσε επίμονα ένας δημοσιογράφος μιας αυστριακής εφημερίδας στη συνέντευξη που πήρε πρόσφατα από τον Αλεξάντερ Μπατυάνι, διευθυντή του Ινστιτούτου Βίκτορ Φρανκλ της Βιέννης και κάτοχο της ομώνυμης έδρας στο Λίχτενσταϊν και τη Βουδαπέστη. Κι εκείνος απάντησε ότι σε μια κατάσταση σαν τη σημερινή, αλλά και στη ζωή εν γένει, υπάρχει κάτι πιο σημαντικό και πιο ώριμο από τη θετική σκέψη: η ρεαλιστική σκέψη. «Μας λέτε δηλαδή να τα παρατήσουμε;» «Και ναι και όχι».

Το κλειδί βρίσκεται, όπως καταλαβαίνουμε, στο «όχι». Είναι ένας άλλος τρόπος να περιγραφεί ο όρος «τραγική αισιοδοξία» που χρησιμοποιούσε ο δάσκαλος του Μπατυάνι, ένας άνθρωπος που επέζησε τεσσάρων στρατοπέδων συγκέντρωσης, ο ίδιος ο Φρανκλ δηλαδή, για να εξηγήσει ότι πρέπει μεν να βλέπουμε καθαρά και να αποδεχόμαστε το κακό, έχοντας όμως πάντα στο μυαλό μας ότι είμαστε ελεύθεροι να παίρνουμε τις αποφάσεις μας. Ολα μπορεί να τα πάρει κανείς από έναν άνθρωπο, έλεγε, εκτός από ένα πράγμα, την τελευταία ανθρώπινη ελευθερία: το να διαλέξει τη στάση του εν μέσω μιας οποιασδήποτε κατάστασης.

Εκείνος μιλούσε για το Ολοκαύτωμα, ο μαθητής του μιλάει για τον κορωνοϊό. Είναι προφανές ότι η πανδημία μάς φέρνει αντιμέτωπους με μια τεράστια κρίση που δεν πρόκειται να εξαφανιστεί με θετικές σκέψεις, γράφει ο 50χρονος Μπατυάνι στην El Pais. Ας είμαστε ρεαλιστές και ας το αναγνωρίσουμε. Αλλά αυτό δεν φτάνει. Πρέπει και να αναζητήσουμε τα πράγματα που μπορούμε να αλλάξουμε.

Μια μέρα, η πανδημία θα τελειώσει. Τι θα σκεφτόμαστε τότε για αυτή την περιπέτεια και τι θα λένε οι επόμενες γενιές για τον τρόπο που τη διαχειριστήκαμε; Θα είμαστε ένα πρότυπο γι’ αυτές; Οι ερωτήσεις δεν διατυπώνονται μόνο σε συλλογικό, αλλά και σε ατομικό επίπεδο. Οταν θα κοιτάζω πίσω μου, θα μπορώ να λέω ότι η περίοδος αυτή ήταν μεν δύσκολη, τη χρησιμοποίησα όμως με τον καλύτερο δυνατό τρόπο; Βοήθησα τους ανθρώπους που είχαν ανάγκη, για παράδειγμα, αξιοποίησα αυτή την ακούσια απομόνωση για να τακτοποιήσω τις εκκρεμότητές μου, να γράψω στους φίλους μου, να μάθω μια νέα γλώσσα; Η δεν με ενδιέφερε τίποτα απ’ αυτά και άφησα αυτή την απροσδόκητη παύση να πάει χαμένη;

Η διαχείριση της καθημερινότητας είναι ανεξάρτητη από τους ανθρώπους γύρω μας, συνεχίζει ο Μπατυάνι. Γίνεται βήμα-βήμα. Η μια απόφαση μετά την άλλη, το ένα καθήκον μετά το άλλο. Οι εποχές κρίσεων δεν είναι η καλύτερη στιγμή για να καταστρώνουμε μεγαλεπήβολα σχέδια. Η αντιμετώπιση των καθημερινών ή εβδομαδιαίων προκλήσεων αποτελεί ήδη έναν μεγάλο θρίαμβο. Η ζωή αλλάζει εδώ και τώρα, μπροστά στα μάτια μας. Πρέπει να αρχίσουμε λοιπόν από τα τρέχοντα. Να βάλουμε τάξη στο σπίτι μας, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Με μια καινούργια ωριμότητα. Γιατί αν μας δίδαξε κάτι αυτή η πανδημία, είναι ότι ολόκληρη η ανθρωπότητα βρέθηκε αντιμέτωπη με πράγματα όπως ο φόβος, το άγχος και η κατάθλιψη που ως τώρα θεωρούσαμε ότι τα υφίσταται μια μικρή μειοψηφία.

Συγγραφέας του βιβλίου «Η υπέρβαση της αδιαφορίας. Το νόημα της ζωής σε εποχές αλλαγών», ο αυστριακός ψυχολόγος πιστεύει ότι πρέπει να κάνουμε τα απαραίτητα, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Να μοιραζόμαστε τις ευθύνες και τις καθημερινές υποχρεώσεις. Η ομαδική δουλειά, γράφει, είναι το μυστικό για την ειρήνη. Γιατί να μην εκτελούμε λοιπόν τα καθημερινά μας καθήκοντα με μεγαλύτερη αγάπη, μεγαλύτερη προσοχή, μεγαλύτερη αφοσίωση; Τώρα που πολλοί άνθρωποι βρίσκονται περιορισμένοι στο ίδιο σπίτι, το κλίμα αυτού του μικρόκοσμου εξαρτάται από τον καθένα από αυτούς.

Ακούγεται λίγο αφελές, ή λίγο χριστιανικό, αλλά ο Αλεξάντερ Μπατυάνι δίνει μεγάλη σημασία στην καλοσύνη. Ολοι γνωρίζουμε ανθρώπους που εκπέμπουν ευγένεια και ζέστη – γράφει – και άλλους που δεν έχουν αυτή τη στάση, παρόλο που μοιάζει να κάνουν όλοι το ίδιο. Οι μελέτες όμως δείχνουν ότι η καλοσύνη και η προσοχή είναι μεταδοτικές. Ας είμαστε λοιπόν καλοί τόσο με τον εαυτό μας όσο και με τους άλλους. Είτε ζούμε μόνοι είτε ανήκουμε σε μια μεγάλη οικογένεια, υπάρχει καταλληλότερη περίοδος για να υιοθετήσουμε τον καλύτερο εαυτό μας;

Αν το πετύχουμε αυτό, θα αποτελέσουμε λαμπρά παραδείγματα για τα παιδιά μας, που θα μάθουν πολύ περισσότερα πράγματα έτσι απ’ ό,τι στο πανεπιστήμιο. Κι αυτό που θα μάθουν κυρίως είναι πως ό,τι κι αν συμβαίνει, εξακολουθούμε να διαθέτουμε μεγάλη ελευθερία για το πώς να αντιδράμε σε περιόδους κρίσης. Με όπλο αυτή την ελευθερία, η νέα γενιά θα μπορέσει να μαζέψει τα ερείπια που προκάλεσε αυτή η κρίση και να φτιάξει έναν καλύτερο κόσμο.

Βίκτορ Φρανκλ (1905-1997)

Οι τρεις δρόμοι

Επιζήσας του Ολοκαυτώματος (όπου είδε να πεθαίνουν οι γονείς του, ο αδελφός του και η έγκυος γυναίκα του), νευρολόγος, ψυχίατρος, φιλόσοφος και συγγραφέας, ο Βίκτορ Φρανκλ ήταν ο ιδρυτής της λεγόμενης «Τρίτης Σχολής Ψυχοθεραπείας της Βιέννης», αλλά και της λογοθεραπείας. Στον πυρήνα των βιβλίων του βρίσκεται το νόημα της ζωής, για το οποίο πίστευε ότι δεν υπάρχει οικουμενική απάντηση (θα ήταν σαν να ρωτάς έναν πρωταθλητή του σκακιού ποια είναι η καλύτερη κίνηση στο σκάκι), αλλά ο καθένας πρέπει να το προσδιορίζει με τον τρόπο του. Τρεις είναι οι δυνατοί δρόμοι: μέσα από τη δημιουργικότητα και την επίτευξη σημαντικών στόχων, μέσα από βαθιά συναισθήματα και βιώματα όπως η επαφή με την ομορφιά ή την αλήθεια και μέσα από κάποια αναπόφευκτη, οδυνηρή κατάσταση που ωθεί το άτομο σε αλλαγή.