Η τεράστια αξία της πόρτας

Κυρίως ο αναγκαστικός εγκλεισμός στο σπίτι λόγω της πανδημίας αλλά και οι κίνδυνοι που απειλούν σε καθημερινή βάση την κατοικία και τη σωματική σου ακεραιότητα σ’ έκαναν να ανακαλύψεις και να εκτιμήσεις βαθιά την τεράστια αξία της στιβαρής ξύλινης συμπαγούς πόρτας που σου εξασφαλίζει ασφάλεια, ηρεμία, διακριτικότητα και απομόνωση, που κρατάει σε απόσταση τους ανίερους, τους μολυσμένους, τους περίεργους, τους φθονερούς και τους αδίστακτους απατεώνες. Εσύ είσαι ο μέγας κλειδούχος που ελέγχεις απόλυτα το πότε θα ανοίξεις ή θα κλείσεις την πόρτα σου, ποιον θα αφήσεις έξω, σε ποιον θα επιτρέψεις να περάσει το κατώφλι και να εισβάλει στον χώρο σου. Ομοια με την κλειδούχο ιέρεια που στηρίζει στον ώμο το μεγάλο σαν μανιβέλα «ομηρικό» κλειδί, μόνη αρμόδια να ανοίξει την τεράστια ορειχάλκινη πόρτα του ναού που στεγάζει το πολύτιμο λατρευτικό είδωλο και το θησαυροφυλάκιο της πόλης και επιτρέπει να περάσουν το κατώφλι της μόνο ο μέγας ιερέας και οι ταμίες των ιερών χρημάτων. Σαν τον Αγιο Πέτρο με τα κλειδιά του Παραδείσου, που κρατάει μακριά τους βέβηλους και επιτρέπει την είσοδο στους αγαθούς και αναμάρτητους.

Η πόρτα και το λίθινο κάτω όριό της, το κατώφλι, παίζουν ρόλο κεντρικό, καίριο στην πολιτιστική μας παράδοση και στον ψυχισμό μας. Πόρτα και κατώφλι είναι φορτισμένα με τη συμβολική έννοια του διαχωρισμού ανάμεσα στον γνωστό έσω κόσμο και στον άγνωστο έξω, του διαχωρισμού ανάμεσα στην τάξη και το χάος, το οικείο και το ανοίκειο, το ιδιωτικό και το δημόσιο, το ιερό και το ανόσιο, το ασφαλές ήμερο και το απειλητικό άγριο, σε τελευταία ανάλυση ανάμεσα στον πολιτισμό και τη βαρβαρότητα, τη ζωή και τον θάνατο.

Τα ιδεογράμματα ορισμένων πρώιμων πολιτισμών αποδίδουν τις αρχέτυπες μορφές των αντικειμένων στα οποία αναφέρονται, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται η κατοικία και η πόρτα με την ειδική σχέση τους με τους ανθρώπους και τη ζωή τους.

Παρεμφερή λειτουργία με την πόρτα της ιδιωτικής κατοικίας είχε η πόρτα του τεμένους και η πύλη της οχύρωσης. Τις πύλες ενός τεμένους ή μιας ακρόπολης προστατεύουν, συμβολικά με τις πρωινές κραυγές τους, πτηνά, κατά κανόνα, όπως οι χήνες της Ρώμης, οι πελαργοί στο Πελαργικόν της Αθήνας και οι πετεινοί στην Ακρόπολη των Αθηνών που εικονίζονται στους κίονες των παναθηναϊκών αμφορέων.

Ο ρόλος της πόρτας είναι γενικά αποτροπαϊκός, αφήνει έξω, διώχνει το κακό, το ανόσιο, το βέβηλο, το εχθρικό, και ο ρόλος της αυτός εκφράζεται και μέσω των εικονιστικών στοιχείων που φέρει στην εξωτερική της επιφάνεια. Οι μαρμάρινες βαριές θύρες των μακεδονικών τάφων εκφράζουν την αντοχή τους στον χρόνο με την τεχνική της ρωμαλέας κατασκευής, προβάλλοντας προς τα έξω τις πυκνές σειρές των εφηλίδων, των καμπύλων δηλαδή ασπιδόμορφων απολήξεων που αποδίδουν στην πέτρα τα διακοσμητικά κεφάλια των τεράστιων ήλων (καρφιών) της αρχικής ξύλινης υπόστασής τους (Εικ. 1). Οι τεράστιες αυτές μαρμάρινες αργοκίνητες πόρτες δεν ανοίγουν από μέσα, από την πλευρά του νεκρικού θαλάμου, αλλά μόνο απέξω, από τους στενούς συγγενείς του επιφανούς νεκρού, στους οποίους επιτρέπεται να διαταράσσουν κατά διαστήματα την αιώνια ακινησία του «μάκαρος» για να τον τιμήσουν με νέες προσφορές ή για τον νέο ενταφιασμό ενός προσφιλούς του προσώπου.

Στοιχείο χαρακτηριστικό της λαϊκής αρχιτεκτονικής είναι η αύλειος θύρα, η αυλόπορτα που ελέγχει τη μετάβαση από τον δημόσιο έξω στον ιδιωτικό μέσα χώρο. Είναι συνήθως δίφυλλη στερεωμένη σε τετράπλευρη κάσα και ασφαλισμένη με οριζόντια σιδερένια μπάρα και μάνταλο. Τα μεγάλα χειροποίητα γυφτόκαρφα, που συνδέουν τα κατακόρυφα μαδέρια με τις οριζόντιες τραβέρσες της πόρτας και έχουν τα στρογγυλά πεπλατυσμένα κεφάλια τους εμφανή σε σειρές και στραμμένα προς τα έξω, παραπέμπουν στις εφηλίδες των αρχαίων θυρών. Τη δυναμική αυτή στην κατασκευή της αυλόπορτας ενισχύουν οι χαλύβδινες κλειδαριές και το μεγάλο σιδερένιο κλειδί και αντανακλούν το κοινωνικό status του αφέντη ιδιοκτήτη. Ολα τα μεταλλικά στοιχεία της πόρτας, συμπεριλαμβανομένων των μεντεσέδων και των ρόπτρων, αλλά και η ίδια η παραδοσιακή λαϊκή ξύλινη πόρτα έχουν μεταλλαχθεί σε μουσειακά – συλλεκτικά αντικείμενα.

Οι προεξέχουσες αρχαίες εφηλίδες, τα κεφάλια από τα μεγάλα νεοελληνικά γυφτόκαρφα και άλλα έξεργα θέματα ενισχύουν τη δύναμη και την αποτροπαϊκή λειτουργία της θύρας, αποθαρρύνοντας τους ανεπιθύμητους να επιχειρήσουν εισβολή. Εχουν δυστυχώς εξαφανιστεί οι ξύλινες θύρες των αρχαίων ναών, των κατοικιών, των μικρών ιερών, των λατρευτικών οίκων και των ποικίλων κτισμάτων της αρχαιότητας. Διασώζονται μόνο ορισμένα ορειχάλκινα ελάσματα στην αρχαία Ολυμπία, τα οποία ενδέχεται να προέρχονται από τη διακόσμηση ή την επένδυση ξύλινων θυρών αρχαϊκών «Θησαυρών».

Πολυπληθή χαρακτηριστικά παραδείγματα ξύλινων θυρών με ανάγλυφη ξυλόγλυπτη ή και ένθετη μεταλλική κόσμηση προέρχονται από παραδοσιακές κατοικίες της Αφρικής που αποτελούν πλέον και αυτές μουσειακά αντικείμενα (Εικ. 2).