Υγειονομική κρίση και τηλεργασία

Ο ορισμός της τηλεργασίας επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες που καθιστούν τη μέτρησή της περίπλοκη, ακόμα και συγκεχυμένη. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτό τον όρο για να περιγράψουμε οποιαδήποτε μισθωτή δραστηριότητα που πραγματοποιείται εκτός των εγκαταστάσεων του εργοδότη, περιστασιακά ή τακτικά, αλλά που συνδέεται με τους συνήθεις χώρους εργασίας μέσω τηλεπικοινωνιών. Η άνοδος των ψηφιακών τεχνολογιών αποτελεί το βάθρο αλλά και τον επιταχυντή για την ανάπτυξη της εξ αποστάσεως εργασίας.

Στο πλαίσιο της παρούσας υγειονομικής κρίσης, η τηλεργασία έχει κάνει ένα μεγάλο άλμα προς τα εμπρός. Η θεαματική της ανάπτυξη είναι ορατή ακόμα και σε επιχειρήσεις ή σε επαγγέλματα που εθεωρούντο μέχρι πρότινος απροσπέλαστα. Μόλις βιώσαμε εν μέσω καραντίνας μια μαζική, αν και περιορισμένη, μεταπήδηση σε τηλεργασία, όχι μόνο στον τριτογενή τομέα αλλά και σε πολλούς κλάδους της βιομηχανίας. Ταυτόχρονα, ο αντίκτυπος της τηλεργασίας διαφέρει ανάλογα με τα επαγγέλματα, τις υπηρεσίες ή τις συγκεκριμένες θέσεις εργασίας. Οι προγραμματιστές ηλεκτρονικών συστημάτων και οι τεχνικοί συντήρησης, οι προστατευόμενοι μισθωτοί μεγάλων εταιρειών και οι εργολαβικοί εργαζόμενοι δεν έχουν κατ’ ανάγκη την ίδια εμπειρία και δεν ασκούν τη δραστηριότητά τους κάτω από τις ίδιες συνθήκες.

Είναι σημαντικό να γίνει διάκριση από την αρχή μεταξύ της τηλεργασίας που επιβλήθηκε αναγκαστικά και ενθαρρύνθηκε από την πολιτική εξουσία λόγω της έκτακτης κατάστασης στον τομέα της δημόσιας υγείας, και της τηλεργασίας που επελέγη στο πλαίσιο μιας συμφωνίας κατόπιν διαπραγματεύσεων. Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι όταν η μεγάλη πλειοψηφία των εργαζομένων επιθυμεί να διατηρήσει τη δυνατότητα να εργάζεται εξ αποστάσεως, πρόκειται για περιστασιακή και επιλεκτική προσφυγή και όχι για τηλεργασία εξ ολοκλήρου. Με αυτούς τους όρους, η τηλεργασία μπορεί να προσφέρει επιπλέον άνεση στην επαγγελματική ζωή. Επιτρέπει στους επιλέξιμους εργαζομένους να εξοικονομήσουν, κυρίως, χρόνο μετακίνησης, να προστατευθούν από τις καθημερινές διαταραχές που συνδέονται με την ευέλικτη οργάνωση της εργασίας (open space, flex office), να αποστασιοποιηθούν από τα επείγοντα καθήκοντα της καθημερινής απασχόλησης για να σκεφτούν καλύτερα και να παράγουν αποτελεσματικότερα. Ολα αυτά τα στοιχεία είναι πιθανό να ενισχύσουν την αυτονομία στη διαχείριση του χρόνου εργασίας και την ικανοποίηση για την εργασία που επιτελείται.

Ωστόσο, η αποδοχή της τηλεργασίας προϋποθέτει μια αλλαγή νοοτροπίας στην οργάνωση και τη διοίκηση των επιχειρήσεων, ιδίως με την εγκατάλειψη της ιδέας του ελέγχου ανά πάσα στιγμή του τρόπου λειτουργίας της δραστηριότητας. Χρειάζεται να γίνει μια τομή με την κουλτούρα της φυσικής παρουσίας στον χώρο της επιχείρησης ως καταξιωμένη μορφή θεσμικής πιστότητας και να αναπτυχθεί η εμπιστοσύνη στον επαγγελματισμό των εργαζομένων της ψηφιακής εποχής. Μια επιχειρηματική διαχείριση που ανθίσταται ή και απορρίπτει την τηλεργασία αποθαρρύνει εκείνους που θα ήθελαν να την εξασκήσουν.

Σε τελική ανάλυση, το ενδιαφέρον που κάθε εργαζόμενος αντλεί από την τηλεργασία εξαρτάται από τον τρόπο ζωής του, τις συνθήκες διαβίωσης, την απόσταση από τον χώρο εργασίας και την προκύπτουσα εξοικονόμηση χρόνου και, πάνω απ’ όλα, από την ικανότητα να δουλεύει αποτελεσματικά στον χώρο διαμονής του χωρίς να συναντά τους συναδέλφους του και χωρίς αυτή η απουσία να είναι επιβλαβής για την ευόδωση των στόχων του. Αν για ορισμένους η τηλεργασία αντιπροσωπεύει μια ανάσα φρέσκου αέρα για να επεξεργαστούν με ηρεμία τα θέματα που τους απασχολούν, για άλλους ενέχει πολλούς φυσικούς περιορισμούς και κινδύνους.

Συγκεκριμένα, δεν διαθέτουν όλοι ένα ήσυχο και άνετο μέρος για να εργάζονται εξ αποστάσεως. Ο φόρτος των οικιακών καθηκόντων σε συνδυασμό με την τηλεργασία με ελαστικά χρονοδιαγράμματα μπορεί να αποσταθεροποιήσει την οικογενειακή ζωή και να προκαλέσει ταλαιπωρίες. Εξ ου και το ενδιαφέρον να την προσεγγίσουμε με την αναλυτική κατηγορία του φύλου. Η τηλεργασία δεν είναι μια «φυσική» λειτουργία, αλλά μια μαθητεία που κατασκευάζεται, βιώνεται και επικυρώνεται συνεχώς. Ο κίνδυνος δημιουργίας εντάσεων και ανισορροπιών είναι επίσης αισθητός, δεδομένης της ανισομερούς επιλεξιμότητας των διαφόρων επαγγελματικών καταστάσεων.

Πιο ουσιαστικά, η τηλεργασία δεν καταργεί ούτε το ενδιαφέρον για συνεργασία ούτε, κατά μείζονα λόγο, τη σχέση υπαγωγής στην επιχείρηση. Η αποδοχή της από τους εργαζομένους ισχύει μόνο ως αυτο-περιορισμένη δραστηριότητα που επιτρέπει την προσωρινή διαφυγή από τις υποχρεώσεις και τις πιέσεις της φυσικής παρουσίας, χωρίς ωστόσο να διασπάται η δυναμική της συλλογικότητας. Ετσι, δεν μπορεί να αντικαταστήσει ούτε τις άμεσες ανταλλαγές στις εγκαταστάσεις της επιχείρησης ούτε την ανάγκη επαγγελματικού συγχρωτισμού για να δημιουργηθεί κλίμα αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των εργαζομένων. Υπάρχουν στιγμές που είναι σημαντικό να συναντώνται ζωντανά και όχι εξ αποστάσεως, διαφορετικά δεν υπάρχει λόγος να εργάζονται ως ομάδα. Η ανάγκη για αλληλεπίδραση με φυσική παρουσία γίνεται ακόμη πιο επιτακτική αν λάβουμε υπόψη ότι οι επί τόπου μάνατζερ δεν μπορούν να συνοδεύουν επιτυχώς και να εμψυχώνουν τις ομάδες τους με αποκλειστικά εικονικό τρόπο.

Ο καθηγητής Μιχάλης Βακαλούλης διδάσκει πολιτική θεωρία, μεθοδολογία και κοινωνιολογία της παγκοσμιοποίησης στο Πανεπιστήμιο Paris VIII. Είναι πτυχιούχος οικονομίας, πολιτικής επιστήμης και διδάκτορας φιλοσοφίας. Είναι επιστημονικός συνεργάτης της Fondation Gabriel Peri. Οι τελευταίες του έρευνες αφορούν προβλήματα των κοινωνικών κινημάτων και των μορφών πολιτικοποίησης στις νέες εργασιακές συνθήκες. Είναι επίσης ειδικευμένος σε θέματα επαγγελματικών σχέσεων στον χώρο της ενέργειας. Μελέτες του έχουν μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες. Τελευταία δημοσίευση: Du pouvoir vertical aux pouvoirs partages, Editions de l’Atelier, 2018 (με τον Herve Serieyx) Προσωπική ιστοσελίδα: http://vakaloulis.wordpress.com/