Το χορωδιακό των φυλακισμένων

Και τώρα χρειαζόμαστε έναν νέο «νέο φιλελευθερισμό», υποστηρίζει ο βρετανός ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας σε ένα εκτενέστατο άρθρο του στο περιοδικό Prospect. Οπως η τρίαινα του Ποσειδώνα, αυτός ο φιλελευθερισμός θα έχει τρία σκέλη. Το πρώτο είναι η υπεράσπιση των παραδοσιακών φιλελεύθερων αξιών και θεσμών, όπως είναι η ελευθερία της έκφρασης και η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης. Το δεύτερο είναι η διόρθωση των σφαλμάτων που έγιναν τα τελευταία τριάντα χρόνια, με μεγαλύτερο τον δογματικό φονταμενταλισμό των αγορών. Και το τρίτο είναι η αντιμετώπιση των μεγάλων προκλήσεων της εποχής μας, στις οποίες περιλαμβάνονται η κλιματική αλλαγή, οι πανδημίες και η άνοδος της Κίνας.

Πριν προχωρήσουμε όμως, θα χρειαστεί ένας ορισμός. Σύμφωνα με την αμερικανίδα φιλόσοφο Τζούντιθ Σκλαρ, ο φιλελευθερισμός είναι μια «παράδοση παραδόσεων». Ο Τζον Γκρέι επισημαίνει ότι ο φιλελευθερισμός περιλαμβάνει στοιχεία ατομισμού, βελτιοδοξίας, ισονομίας και οικουμενικότητας. Ο ίδιος ο Γκάρτον Ας διακηρύσσει ότι δεν υπάρχει φιλελευθερισμός χωρίς ελευθερία και εκφράζει τη βεβαιότητα ότι η ανανέωση αυτού του ρεύματος απαιτεί μια διακομματική συναίνεση ανάλογη με εκείνη που χαρακτήριζε τη Δυτική Ευρώπη μετά το 1945, όταν δημιουργήθηκαν τα κοινωνικά κράτη. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει όλοι να συμφωνούν, αφού κάτι τέτοιο θα σκότωνε την αναγκαία μάχη των ιδεών: χρειάζεται μια ισορροπία ανάμεσα στη συναίνεση και τη σύγκρουση.

Αλλά η ανθρωπότητα δεν μπορεί να ζήσει μόνο με ελευθερία και οικουμενικότητα. Οι προσδοκίες που οδήγησαν στον εθνικισμό και τον σοσιαλισμό θα επιστρέψουν, προειδοποιούσε το 1991 ο ρουμανικής καταγωγής γάλλος πολιτικός φιλόσοφος Πιερ Ασνέρ, καλώντας μας να μη βιαστούμε να πανηγυρίσουμε για τον θρίαμβο της ελευθερίας. Τι αντικείμενο έχουν αυτές οι προσδοκίες; Την κοινότητα και την ταυτότητα, από τη μια πλευρά, την ισότητα και την αλληλεγγύη από την άλλη. Στις πρώτες δίνει έμφαση η συντηρητική σκέψη, στις δεύτερες η σοσιαλιστική παράδοση.

Ας ξεκινήσουμε από τις δεύτερες. Οι φιλελεύθεροι πρέπει να αντιμετωπίσουν με αποφασιστικότητα τις διευρυνόμενες ανισότητες τόσο ως προς τον πλούτο, όσο και ως προς την υγεία, την εκπαίδευση, τη γεωγραφία. Και για να το κάνουν, δεν πρέπει να ξεκινήσουν από την οροφή, αλλά από αυτό που ο Ραλφ Ντάρεντορφ αποκαλούσε «κοινό όροφο». Κάποια πρώτα μέτρα εδώ κυμαίνονται από τον αρνητικό φόρο εισοδήματος (όπως τον πρότεινε ο Μίλτον Φρίντμαν) μέχρι το οικουμενικό βασικό εισόδημα (που υποστηρίζεται από το 71% των Ευρωπαίων, σύμφωνα με μια έρευνα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης), την οικουμενική ελάχιστη κληρονομιά (ιδιαίτερα σημαντική σε χώρες όπως η Βρετανία και οι ΗΠΑ, όπου το χάσμα δεν αφορά τόσο το εισόδημα όσο τον συσσωρευμένο πλούτο) και τις οικουμενικές βασικές υπηρεσίες όπως η περίθαλψη, η παροχή στέγης και η κοινωνική ασφάλιση.

Το επόμενο βήμα είναι η εκπαίδευση, όπου πρέπει να εξασφαλιστεί ισότιμη πρόσβαση ήδη από τις πρώτες τάξεις του σχολείου. Υπάρχει όμως ένα ακόμη ευρύτερο πολιτισμικό πρόβλημα, που είναι η ανισότητα στην εκτίμηση: άνθρωποι χωρίς ανώτερη εκπαίδευση, κάτοικοι του αμερικανικού rustbelt, των παραμελημένων κοινοτήτων της Βόρειας Αγγλίας ή των παλιών κομμουνιστικών κρατιδίων της Ανατολικής Γερμανίας, αισθάνονται εγκαταλελειμμένοι, περιφρονημένοι, μόνοι. Και έχουν δίκιο. Το πρώτο χρέος των φιλελευθέρων, λοιπόν, αφορά την «εξίσωση προς τα πάνω». Κι ύστερα θα κληθούν να λάβουν μέτρα κατά της υπέρμετρης συσσώρευσης του πλούτου, που οδηγεί μοιραία σε μια οξεία ανισότητα ισχύος.

Στη «Μικρή Ντόριτ», ο Κάρολος Ντίκενς περιγράφει πώς ο καλός κόσμος του Λονδίνου παραδίδεται στον ισχυρό επιχειρηματία Μερντλ. Μια «ανακατανομή σεβασμού» χρειαζόμαστε λοιπόν, γράφει ο Τίμοθι Γκάρτον Ας: λιγότερα για τον τραπεζίτη Μερντλ και περισσότερα για τον οδοκαθαριστή Τζο. Κι αυτό μας φέρνει στο άλλο δίδυμο του Πιερ Ασνέρ, την κοινότητα και την ταυτότητα. Συγκεντρώνοντας την προσοχή τους τις τελευταίες δεκαετίες στο άλλο μισό του πλανήτη, οι κοσμοπολίτες φιλελεύθεροι αμέλησαν το άλλο μισό των κοινωνιών τους. Υποτίμησαν επίσης τις τραυματικές επιπτώσεις των αλλαγών που επέφερε μετά το 1989 η παγκοσμιοποίηση και η φιλελευθεροποίηση. Κι όμως, η Μέρι Σέλεϊ το είχε πει: «Τίποτα δεν είναι πιο επώδυνο για το ανθρώπινο μυαλό από μια μεγάλη και απότομη αλλαγή». Χρειάζεται λοιπόν μια επιβράδυνση των αλλαγών, είτε αυτό αφορά τη μετανάστευση είτε την ενίσχυση της αίσθησης της κοινότητας.

Το έθνος-κράτος είναι ένα πεδίο όπου οι φιλελεύθεροι δεν αισθάνονται άνετα. Ο βρετανός ιστορικός λοιπόν το αντιστρέφει, προτιμώντας να μιλήσει για κράτος-έθνος, όπου οι πολίτες δεν έχουν μία, αλλά πολλές και αλληλοσυμπληρούμενες ταυτότητες. Ο φιλελεύθερος πατριωτισμός, γράφει, αποτελεί ένα ουσιώδες συστατικό του ανανεωμένου φιλελευθερισμού.

Κι αν είναι ήδη αργά; Κι αν η επιρροή του φιλελευθερισμού υποχωρεί μαζί με τη δύναμη της Δύσης; «Μιλώντας για τον εαυτό μου», γράφει ο Τίμοθι Γκάρτον Ας, «πιστεύω ότι λίγο αφού το πλοίο Ελευθερία μοιάζει να έχει φτάσει στον βυθό, ανεβαίνει ξανά στην επιφάνεια. Δεν είναι τυχαίο ότι, όπως με το χορωδιακό των φυλακισμένων στον Φιντέλιο του Μπετόβεν, οι πιο παθιασμένες φωνές για ελευθερία έρχονται σ’ εμάς από τους ανελεύθερους».

Συντηρητικοί-σοσιαλιστές-φιλελεύθεροι

«Tα περισσότερα βιβλία ιστορίας περνούν τη ζωή τους σε ράφια», έγραφε το 2005 ο ιστορικός Νάιαλ Φέργκιουσον στο τεύχος του ΤΙΜΕ που περιλάμβανε τον Τίμοθι Γκάρτον Ας στους 100 ανθρώπους με τη μεγαλύτερη επιρροή στον κόσμο. «Το είδος της ιστορίας που γράφει όμως ο Γκάρτον Ας καταλήγει μάλλον στα γραφεία των ανθρώπων που λαμβάνουν αποφάσεις». Ξεκινώντας τη δεκαετία του ’80 ως αρθρογράφος στον Spectator και την Independent, ο TGA έγραψε στη συνέχεια βιβλία για τις επαναστάσεις του 1989, για να περάσει την επόμενη δεκαετία υποστηρίζοντας ότι η ενοποίηση της Δυτικής Ευρώπης δεν μπορούσε να μην περιλαμβάνει τις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες. Αυτοχαρακτηρίζεται «φιλελεύθερος διεθνιστής». Σχολιάζοντας όμως το βιβλίο του πολωνού φιλοσόφου Λέσεκ Κολακόφσκι με τίτλο «Πώς να είσαι ένας Συντηρητικός-Φιλελεύθερος-Σοσιαλιστής», προτείνει να γίνουμε όλοι συντηρητικοί-σοσιαλιστές-φιλελεύθεροι.