«Ιδού όλη μου η δουλειά!»

Στις αρχές Απριλίου του 1986, ο Ζαν Ζενέ χτύπησε το κουδούνι του δικηγόρου και φίλου του Ρολάν Ντιμά, στο quai de Bourbon. Μπήκε στο δωμάτιο όπου εργαζόταν κάποτε η Καμίλ Κλοντέλ, ακούμπησε στο γραφείο του Ντιμά δύο βαλίτσες και μια μαύρη τσάντα και είπε: «Ρολάν, ιδού όλη μου η δουλειά, κάν’ την ό,τι θέλεις!». Λίγες ημέρες αργότερα, στις 14 του μηνός, ο «Saint Genet» – όπως τον έλεγε ο Σαρτρ – παραδόθηκε στον καρκίνο του λάρυγγα που τον ταλαιπωρούσε τα τελευταία χρόνια

Εκείνη την ημέρα, ο Ντιμά δεν βρισκόταν στα καλύτερα κέφια: η κυβέρνηση του Λοράν Φαμπιούς, της οποίας ήταν μέλος, είχε μόλις χάσει την εξουσία και η Γαλλία γνώριζε την πρώτη «συγκατοίκηση» της ιστορίας της. Κράτησε τις βαλίτσες πάνω από είκοσι χρόνια. Και τον Νοέμβριο του 2019 αποφάσισε να τις παραδώσει στο Ινστιτούτο Μνήμης των Σύγχρονων Εκδόσεων. «Οταν άνοιξα τις βαλίτσες για πρώτη φορά, τα έχασα με την απίστευτου πλούτου αταξία που επικρατούσε», είπε ο Αλμπέρ Ντισί, λογοτεχνικός διευθυντής του Ινστιτούτου. «Ηταν λίγο σαν τη σπηλιά του Αλί Μπαμπά».

Ανακατεμένα με προσχέδια, πουκάμισα, σημειώσεις, φακέλους, αφίσες, φυλλάδια, χειρόγραφα και βιβλιάρια εμβολιασμών, υπήρχαν πολλά ανέκδοτα κείμενα του αιρετικού συγγραφέα. Ανάμεσά τους, το σχέδιο μιας συνέχειας του «Αιχμάλωτου του έρωτα» και ένα περίεργο σενάριο που του είχε παραγγείλει ο Ντέιβιντ Μπάουι.

Οταν ο Ζενέ πρωτοσυνάντησε τον Ντιμά, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, δεν ήταν πια ο συγγραφέας που έγραφε ένα βιβλίο τον χρόνο. Ζούσε ανάμεσα στη Γαλλία, την Ελλάδα και το Μαρόκο, είχε χαλασμένα δόντια και ήταν ερωτευμένος με έναν μουσουλμάνο ακροβάτη, τον Αμπντάλα Μπεντάγκα, σχεδόν τριάντα χρόνια νεότερό του. Αλλά κι ο Ντιμά δεν είχε γίνει ακόμη ο «Ταλεϋράνδος» του Φρανσουά Μιτεράν. Εκείνη την εποχή ήταν απλώς ένας δικηγόρος που τον προτιμούσαν οι διανοούμενοι. Ανάμεσα στους πελάτες του ήταν ο Ζακ Λακάν, ο Μαρκ Σαγκάλ και ο Πάμπλο Πικάσο: εκείνος είχε οργανώσει τον επαναπατρισμό της «Γκερνίκα» στην Ισπανία.

Ανάμεσα στον πρίγκιπα του κατεστημένου και τον ποιητή των καταραμένων χτίστηκε μια απρόσμενη συνενοχή. «Αν ξέρατε από πόσα μπλεξίματα τον είχα βγάλει», θα έλεγε τον περασμένο Αύγουστο ο 98χρονος Ρολάν Ντιμά στους δημοσιογράφους της Monde που τον επισκέφθηκαν στο ίδιο εκείνο σπίτι του Παρισιού. «Είχε προβλήματα σε όλα του τα συμβόλαια. Στις δίκες όπου ήταν κατηγορούμενος, μου έγραφε συχνά σημειώματα όπως: «Ο ανακριτής είναι καθοίκι, πρέπει να τον εκθέσουμε!»».

Μετά τον Μάη του ΄68, και τη γοητεία που του άσκησε ο Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ, ο Ζενέ αποφάσισε να ασχοληθεί με την πολιτική. Ελαβε μέρος σε διαδηλώσεις υπέρ των μεταναστών που ζούσαν στη Γαλλία. Υστερα πήγε για τρεις μήνες στις Ηνωμένες Πολιτείες, καλεσμένος των Μαύρων Πανθήρων. «Μια μέρα εμφανίστηκε στο σπίτι μου με έναν μαύρο δύο μέτρα», θυμάται ο Ντιμά. ««Ρολάν, σου παραδίδω αυτόν τον κύριο», μου είπε». Ηταν ο εκπρόσωπος των Μαύρων Πανθήρων Ελντριτζ Κλίβερ, που αντιμετώπιζε κατηγορίες για τον φόνο δύο αστυνομικών και απειλούνταν με έκδοση. «Του βρήκα μια κρυψώνα και έπεισα τον Μιτεράν να κάνει ερώτηση στη Βουλή».

Στη συνέχεια, ο Ζενέ πέρασε έξι μήνες σε παλαιστινιακά προσφυγικά στρατόπεδα, στη διάρκεια των οποίων συναντήθηκε μυστικά και με τον Γιασέρ Αραφάτ κοντά στο Αμμάν. Τον Σεπτέμβριο του 1982, όταν έγιναν οι σφαγές στη Σάμπρα και τη Σατίλα, ήταν στη Βηρυτό. Μετά το μακελειό πήγε όμως και ο ίδιος στη Σατίλα και περιέγραψε την εμπειρία του στο βιβλίο «Τέσσερις ώρες στη Σατίλα».

Οπως εξήγησε σε μια συνέντευξη που έδωσε το 1981, και ζήτησε να γυριστεί εν μέρει στους Δελφούς, αγαπούσε την Ελλάδα για δύο λόγους. Πρώτον, επειδή, όπως και οι χώρες του αραβικού κόσμου, χαρακτηριζόταν από έντονο ερωτικό φορτίο. Δεύτερον, επειδή είναι ο μόνος πολιτισμός στον κόσμο όπου ο λαός μπόρεσε να λατρέψει τους θεούς του και ταυτόχρονα να τους κοροϊδέψει.

Οσο για το Μαρόκο, σιχαινόταν την Ταγγέρη, αγαπούσε όμως ιδιαίτερα τη Φεζ. Εκεί είχε συναντήσει τον Μοχάμεντ Κατρανί, τον τελευταίο του φίλο. Τον βρήκε να κοιμάται στον δρόμο: είχε λιποτακτήσει από τον στρατό και δεν ήξερε τι να κάνει στα δρομάκια της παλιάς πόλης. Ο Ζενέ τον πήρε υπό την προστασία του και κατάφερε να του βγάλει διαβατήριο για το Παρίσι. Δεν κοιμόντουσαν μαζί, ο Μοχάμεντ δεν ήταν ομοφυλόφιλος. Ο συγγραφέας τον πάντρεψε με μια συγγενή του και το παιδί που έκαναν το έβγαλε Εζεντίν, όπως έλεγαν τον εκπρόσωπο της Παλαιστίνης στο Παρίσι που δολοφονήθηκε το 1978 από τις μυστικές υπηρεσίες του Σαντάμ Χουσεΐν.

Το πρωί της 15ης Απριλίου του 1986, ένας παλιός του φίλος τον βρήκε χωρίς τις αισθήσεις του στο μπάνιο του δωματίου ενός ξενοδοχείου, κοντά στην place d’ Italie. Ο Ντιμά κανόνισε να μεταφερθεί η σορός του στο Μαρόκο. «Ο βασιλιάς μού είπε ότι ήθελε να οργανώσει μια μεγαλειώδη κηδεία, με στρατιωτικές τιμές και όλους τους διανοούμενους της χώρας», θυμάται. «Του απάντησα, «μην κάνετε τίποτα, σας παρακαλώ»». Η ταφή έγινε σε στενό κύκλο στο νεκροταφείο της Λαράς. Η μεταθανάτια ζωή αυτού του μοναδικού συγγραφέα μπορούσε να αρχίσει. Χάρις σε δύο βαλίτσες και μια μαύρη τσάντα.

Ζαν Ζενέ (1910-1986)

Ενας γοητευτικός κλέφτης

Γεννημένος σαν σήμερα, στις 19 Δεκεμβρίου του 1910, ο Ζενέ εγκαταλείφθηκε σε ηλικία επτά μηνών από τη μητέρα του και ανατράφηκε από μια οικογένεια αγροτών. Στα δέκα του τον έπιασαν να κλέβει και πέρασε μεγάλο μέρος των παιδικών του χρόνων σε ένα φρικτό αναμορφωτήριο. Στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Το ημερολόγιο ενός κλέφτη» περιγράφει την πολύπλοκη ζωή του τη δεκαετία του ‘30 στη Βαρκελώνη, στην Αμβέρσα και σε άλλες πόλεις. Αρχισε να γράφει το 1942 στη φυλακή και γρήγορα τράβηξε την προσοχή του Κοκτό, του Σαρτρ και της Σιμόν ντε Μποβουάρ. Εκείνοι τον έσωσαν με παρέμβασή τους στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας όταν το 1948 καταδικάστηκε για κλοπή για δέκατη φορά και κινδύνευε με ισόβια. Στη συνέχεια καταπιάστηκε με τα σύνθετα προβλήματα της ταυτότητας, που αργότερα θα απασχολούσαν τον Μπέκετ και τον Ιονέσκο. Με το έργο του «Οι δούλες» καθιερώθηκε ως ηγετική φυσιογνωμία του θεάτρου του παραλόγου.