Υπάτη, όπως Κριμαία

Εχει και τα καλά του ο εγκλεισμός. Ετσι όπως περιορίστηκαν οι επαγγελματικές, αλλά και οι φυγόκεντρες έξοδοι, τουλάχιστον όσοι είχαμε από παιδιά εθισθεί στην ανάγνωση λογοτεχνίας, ξαναβρήκαμε τον χρόνο (η όρεξη δεν έπαψε ποτέ) να ξαναβυθιστούμε στη μεγάλη ευρωπαϊκή και αμερικανική, βόρεια και νότια, μυθοπλασία, αλλά και στην αναζήτηση στην ελληνική πεζογραφία, πέρα από τους κλασικούς (Ροΐδη, Βιζυηνό, Παπαδιαμάντη, Καρκαβίτσα, Καραγάτση, Διομήδη – Πετσάλη, Βενέζη, Μυριβήλη, Τερζάκη κ.ά.) για νέες, ενδιαφέρουσες φωνές. Και δεν είναι λίγες. Είναι πολλές, και πράγματι ενδιαφέρουσες, συχνά άξιες να συγκριθούν με την πλούσια, και σήμερα, παγκόσμια μυθοπλασία στην πεζογραφία.

Συχνά οι παλιές, αναγνωστικές αγάπες επανέρχονται και παλιά συγκίνηση αναβιώνει πολλή εντονότερη, όταν καταφεύγει κανείς σε κείμενα που τον σημάδεψαν, τον γοήτευσαν, τον προβλημάτισαν, αλλά, κυρίως, καθοδήγησαν το γούστο του και την αναζήτηση αισθητικών κριτηρίων. Πέρα από τον πλούτο των ιδεών, την ποικιλία των ηθών, τη χαρτογράφηση των οικονομικών, θεσμικών, ιδεολογικών και ψυχολογικών ιδιαιτεροτήτων σε κείμενα του ευρωπαϊκού βορρά, της Κεντρικής Ευρώπης και της ανατολικής, ιδιαίτερα της ρωσικής, λογοτεχνίας το προσωπικό ύφος κάθε πεζογράφου, συχνά τόσο έντονα διακριτό, μας διαμόρφωσε και μας έδωσε την ευκαιρία, όσοι τέλος πάντων διαβάζαμε με πάθος, κανόνες βίου, μέτρα συγκρίσεως, ιδίως την αναγνώριση του τρόπου που η συγκυρία, κοινωνική, θρησκευτική, θεσμική, μέσα στην οποία κολυμπούσαν οι ήρωες, έτσι ώστε συνειδητοποιήσαμε με γερά κριτήρια και ποικίλα πως οι χαρακτήρες των ανθρώπων είναι, κυρίως, προϊόντα συνθηκών, συνηθειών, δογμάτων και οικονομικών δεδομένων.

Από τον Τολστόι και τον Ντοστογιέφσκι και τον πεζογράφο Τσέχωφ έως τον Μπαλζάκ, τον πεζογράφο Πιραντέλο, τον Τόμας Μαν, τον Χάμσουν στον βορρά και στον Μάρκες στον αμερικάνικο Νότο και στον Βορρά τον Στάινμπεκ και τον Ντον Πάσος και τον εξαίσιο Φώκνερ, αφήνω, βέβαια, ως θεμέλια πνευματικού βίου τον Θερβάντες, τον Ουγκώ, τον Δάντη, τον Βοκκάκιο, τον Γκόγκολ, τη Λάνγκερλεφ. Δεν εξαντλώ ούτε τον αγαπημένο κατάλογο, ούτε τα εξαίρετα μεγέθη μιας πληθώρας πατέρων της μυθοπλασίας. Ξαναγυρίζοντας, λοιπόν, στις παλιές σελίδες αγαπημένων έργων, τυχαία εντελώς διαπίστωσα, λόγω συσσώρευσης εντυπώσεων, πως πολλά ευρωπαϊκά πεζά περασμένων εποχών διαδραματίζονται σε λουτροπόλεις και σανατόρια. Σε μια εποχή πριν  από τα αντιβιοτικά και άλλες σήμερα φαρμακευτικές θεραπείες κυριαρχούσε μια φυσική απόπειρα θεραπείας πολλών ασθενειών. Ηδη εγώ το 1955, ετοιμαζόμενος από την επαρχία μου να κατέβω στην Αθήνα για τις εισαγωγικές εξετάσεις στη Φιλοσοφική, διαγνώστηκα με αδενοπάθεια, συνήθη αρρώστια των παιδιών και των εφήβων της γενιάς της Κατοχής και του Εμφυλίου, αλλά και της περιορισμένης διακίνησης αγαθών. Παιδί εκπαιδευτικού με μητέρα νοικοκυρά έπρεπε να ζήσουμε, γονείς και τρία αγόρια, με τον γλίσχρο μισθό του πατέρα. Θυμάμαι την εποχή του πληθωρισμού, παιδάκι, όπου ψώνιζα κάτι φτηνές, άνοστες καραμέλες με αξία τριών δισεκατομμυρίων! Εκείνη, λοιπόν, την εποχή, και για μεγάλους, αλλά κυρίως για παιδιά, λόγω της αναιμίας, η θάλασσα ήταν απαγορευμένη. Και η γιαγιά ζούσε σε κωμόπολη στη θάλασσα και η οικογένειά μου σε πόλη με θάλασσα, μισή ώρα με το τρένο. Πρωτομπήκα στη θάλασσα φοιτητής! Τα ιαματικά λουτρά ήταν ο προορισμός των ηλικιωμένων, συνήθως, και των ασθενών, αλλά γενικά των παιδιών ήταν του βουνό! Αγάπησα και τα λουτρά και το βουνό μέσα από την προσωπική μου εμπειρία και μέσα από τη λογοτεχνία.

«Η Κυρία με το σκυλάκι» του Τσέχωφ, μια έξοχη νουβέλα με καταβύθιση στα έγκατα της ερωτικής επιθυμίας και των ηθικών προκαταλήψεων, από τη μια, και το «Μαγικό βουνο» του Τόμας Μαν από την άλλη, θα μπορούσαν να είναι τα δύο όρια που μας καθόρισαν. Στην επαρχία που μεγάλωσα υπήρχαν, την εποχή εκείνη (σήμερα δεν γνωρίζω πόσο είναι δημοφιλείς προορισμοί) πολλές ιαματικές πηγές. Η γιαγιά μου από την Αταλάντη που ζούσε κάθε χρόνο το καλοκαίρι προς το τέλος του (όταν είχαν ολοκληρωθεί οι αγροτικές δουλειές – θερισμός, τρύγος, μάζεμα της ελιάς, λιοτρίβια, μούστος στα βαρέλια κ.λπ.) το φθινόπωρο, στις αρχές, πήγαινε στα Καμένα Βούρλα, ακόμη και στην Κατοχή, όπου στη λουτρόπολη αυτή είχε έδρα ιταλική, κατοχική μεραρχία. Μετά την ήττα της Ιταλίας, κτηνώδη γερμανική. Τα Καμένα Βούρλα ήταν μια λουτρόπολη, τότε, οργανωμένη στα πρότυπα των ευρωπαϊκών λουτροπόλεων. Είχαν κτισθεί μεγάλα ξενοδοχεία κατά τις ιαματικές πηγές, πολλοί ντόπιοι είχαν κτίσει μονώροφα σπίτια με ιδιαίτερα διαρρυθμισμένα δωμάτια με λουτρό, τα οποία ενοίκιαζαν. Συνήθως μια θεραπευτική χρονική περίοδος ήταν μηνιαία, έτσι τα καταλύματα ενοικιάζονταν με τον μήνα. Θυμάμαι που η γιαγιά θύμιζε στον αγρότη θείο μου να κλείσει εγκαίρως ή δωμάτιο στο ξενοδοχείο «Ράδιον» ή δωμάτιο κοντά στις πηγές. Αργότερα και η μητέρα μου, τα καλοκαίρια του 1950 που πηγαίναμε στο πατρικό της σπίτι για λίγες μέρες, ζούσε στα λουτρά. Ο πατέρας μου ήταν φιλόλογος  στο Γυμνάσιο Λαμίας, έτσι για πολλά χρόνια, και μετά τη σύνταξή του, έναν μήνα τον περνούσε στα Λουτρά Υπάτης. Ακόμη κι όταν έφυγε από τη ζωή η μητέρα μου, έκλεινε δύο δωμάτια και συντροφευόταν από μια ανιψιά του, παντρεμένη χωρίς παιδιά.

Ο πατέρας μου πέθανε 98 ετών και ως τα 90 κάθε καλοκαίρι, για δύο μήνες, ζούσε στα Λουτρά Υπάτης. Σημειώνω πως ο πατέρας του, ο παππούς μου, καταγόταν από το ορεινό χωριό Υπάτη (βαυαρική σημασία των αρχαιόπληκτων Γερμανών) που παλιά λεγόταν Νέαι Πάτραι, γιατί είχε κατοικηθεί από κυνηγημένους Πατρινούς και στην Επανάσταση λεγόταν Πατρατζίκι. Από κει ξεκίνησε ο Αθανάσιος Διάκος να πάει στην Αλαμάνα. Τα Λουτρά Υπάτης ήταν κι αυτά οργανωμένα από Αγγλους και τα ξενοδοχεία και τα κτίρια των πηγών θύμιζαν Νότια Αγγλία, όπως και το έξοχο αλσύλλιο που τα βράδια ήταν ο περίπατος των λουομένων. Ηταν τόσοι οι λουόμενοι, και μάλιστα μιας οικονομικής ευχέρειας, ώστε μου έτυχε σε κάποιες επισκέψεις στον πατέρα μου, γύρω στα 1980, να συμπέσω με παράσταση σε υπαίθριο κινηματογράφο περιοδεύοντος αθηναϊκού θεάτρου που πηγαινοερχόταν στη Λαμία κάθε βράδυ.

Στο Σμόκοβο, μεταξύ Φθιώτιδας και Θεσσαλίας, υπήρχαν επίσης διάσημα τότε λουτρά, κι αυτά οργανωμένα κατά τα ευρωπαϊκά αρχιτεκτονικά πρότυπα. Εκεί συνέρρεαν κάτοικοι από το Καρπενήσι και την περιοχή της Καρδίτσας. Στις Θερμοπύλες, ακριβώς δίπλα, εκεί που τώρα έχει στηθεί το γλυπτό της αναφοράς στη μάχη του Λεωνίδα εναντίον των Περσών, με τη θυσία των προμάχων, αλλά συνάμα, όπως έγραψα και πριν, και ο τόπος της μάχης της Αλαμάνας του Διάκου, υπήρχαν θερμές πηγές που δεν διέθεταν ξενοδοχειακή υποδομή. Οι λουόμενοι έφταναν με λεωφορεία που έκαναν τη διαδρομή γι΄αυτό τον σκοπό και επέστρεφαν τους λουόμενους, είτε στη Λαμία, είτε στο Δαδί, είτε στην Αταλάντη, τις Λιβανάτες, ακόμη και στον Δομοκό. Τα λουτρά των Θερμοπυλών θεράπευαν, κυρίως, δερματικά νοσήματα, π.χ., ψωρίαση ή εκζέματα, εποχή που κυριαρχούσαν οι ψείρες και προκαλούσαν δερματικές φλεγμονές. Τα Καμένα Βούρλα έγιναν τότε διάσημα, γιατί τα επισκέπτονταν ο Σαούντ με το χαρέμι του.