Η ανάπτυξη πρέπει να είναι ανθρωποκεντρική

Η Εκθεση της Επιτροπής Πισσαρίδη θέτει ως κεντρικό στόχο για την ελληνική οικονομία κατά την επόμενη δεκαετία τη συστηματική αύξηση του κατά κεφαλήν πραγματικού εισοδήματος. Ωστόσο, η αύξηση του υλικού πλούτου αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή προϋπόθεση για την ανάπτυξη. Αυτό το αποδεικνύει πειστικά η ελληνική εμπειρία. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 μέχρι το 2007 η ελληνική οικονομία παρουσίαζε υψηλούς ρυθμούς μεγέθυνσης σημαντικά ανώτερους του κοινοτικού μέσου όρου. Δυστυχώς, με τον πρώτο κλυδωνισμό που επέφερε η παγκόσμια οικονομική κρίση το 2008 η χώρα μας οδηγήθηκε στην ουσιαστική χρεοκοπία αποδεικνύοντας ότι η αύξηση του ΑΕΠ δεν αποτελεί ανάπτυξη. Γιατί η ανάπτυξη πρέπει να είναι διατηρήσιμη σε βάθος χρόνου και ανθρωποκεντρική. Να ικανοποιεί σε αυξανόμενο βαθμό τις ποικίλες (οικονομικές, κοινωνικές, πολιτιστικές κ.λπ.) ανάγκες των ανθρώπων και να προάγει την ανθρώπινη ελευθερία, δηλαδή την ικανότητά μας να ζούμε σύμφωνα με τις επιλογές μας.

Σήμερα η κατάσταση της χώρας είναι ασυγκρίτως χειρότερη από ό,τι ήταν το 2008. Οι καταστροφικές πολιτικές των Μνημονίων μετέτρεψαν τη δημοσιονομική κρίση του 2010 σε γενικευμένη κοινωνικο-οικονομική κρίση, σε μια πορεία συνεχούς υποβάθμισης της χώρας. Τα εισοδήματα μειώθηκαν και ο κίνδυνος της φτώχειας αυξήθηκε, οι υποδομές υποβαθμίστηκαν, η παραγωγικότητα της εργασίας μειώθηκε λόγω της αποεπένδυσης, η φορολογία είναι στα ύψη, σημαντικό τμήμα του εργατικού δυναμικού μετανάστευσε, το δημόσιο και ιδιωτικό χρέος διογκώθηκε, η ανεργία είναι η υψηλότερη στην ΕΕ, η παραγωγική βάση συρρικνώθηκε, οι εργασιακές σχέσεις αποδιοργανώθηκαν.

Εντούτοις, παρά το γεγονός ότι υπάρχει τεράστιο πρόβλημα χρηματοδότησης των επιχειρήσεων καθώς το τραπεζικό σύστημα αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα και οι καταθέσεις έχουν περιοριστεί δραστικά, η Ελλάδα βρίσκεται σε εποπτεία μέχρι το 2060 υποχρεωμένη σε υψηλά πρωτογενή πλεονάσματα, δηλαδή σε συνεχή εκροή πόρων προς τους δανειστές. Οι οικονομικές επιπτώσεις της πανδημίας του κορωνοϊού επιδεινώνουν περαιτέρω την κατάσταση και μάλιστα περισσότερο από ό,τι στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Το κρίσιμο ερώτημα βέβαια είναι πώς μπορεί να αντιστραφεί η πορεία υποβάθμισης της χώρας. Κεντρικό στοιχείο των προτάσεων που περιλαμβάνει η Εκθεση Πισσαρίδη είναι η προώθηση θεσμικών αλλαγών που αναμένεται ότι θα διευκολύνουν την επιχειρηματικότητα και τον ανταγωνισμό και τελικά θα κινητοποιήσουν τις επενδύσεις. Ωστόσο, υπάρχουν δύο συνδεδεμένα μεταξύ τους κρίσιμα ζητήματα τα οποία δεν απασχολούν τους συντάκτες της Εκθεσης αλλά καθορίζουν την επιτυχία οποιασδήποτε μεταρρυθμιστικής προσπάθειας.

Πρώτον, ο παράγοντας χρόνος. Οι θεσμικές αλλαγές συχνά αργούν να αποδώσουν και οι ιδιωτικές επενδύσεις μπορεί να μην πραγματοποιηθούν καθώς επηρεάζονται από ποικίλους παράγοντες. Ομως η κατάσταση είναι κρίσιμη και μεγάλα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας δεν αντέχουν άλλο. Η πολυπλοκότητα και η οξύτητα των προβλημάτων απαιτούν άμεσες, δραστικές, αλλά καλά μελετημένες παρεμβάσεις, εισοδηματικές ενισχύσεις ιδιαίτερα προς όσους αντιμετωπίζουν το φάσμα της φτώχειας, ενίσχυση των υποδομών και γενικά παρεμβατικές δημόσιες πολιτικές. Κρίσιμη σημασία έχει η αναμόρφωση της δημόσιας διοίκησης με την απαλλαγή της από κομματικές εξαρτήσεις και πελατειακές σχέσεις και η ενίσχυση του ανταγωνισμού με αντιμετώπιση των  φαινομένων μονοπωλιακού και ολιγοπωλιακού ελέγχου που χαρακτηρίζουν πολλές αγορές προϊόντων.

Δεύτερον, η ψυχολογία και η κοινωνική δυναμική. Ολες οι έρευνες αποτυπώνουν μια κατάσταση απαισιοδοξίας και απαξίωσης των θεσμών και του πολιτικού συστήματος από πολύ μεγάλο ποσοστό της ελληνικής κοινωνίας. Ομως η αναπτυξιακή προσπάθεια και οι δομικές αλλαγές απαιτούν την υποστήριξη και ενεργή συμμετοχή των πολιτών. Η Ελλάδα χρειάζεται σήμερα μια έκρηξη δημιουργικότητας, επιστροφή των επιχειρήσεων των εργαζομένων και των κεφαλαίων που κατέφυγαν στο εξωτερικό, έμφαση στις νέες τεχνολογίες, στον πολιτισμό, στην παιδεία. Μια στρατηγική βιώσιμης ανάπτυξης που μπορεί να προκύψει μόνο με ευρύτερες συνεργασίες κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων.

Ο Νίκος Λέανδρος είναι πρώην αντιπρύτανης Παντείου Πανεπιστημίου, μέλος Πολιτικού Συμβουλίου του ΠΡΑΤΤΩ