Αστυνομία και πόλωση

Τα βίαια επεισόδια και οι συγκρούσεις με την αστυνομία που παρακολουθούμε τις τελευταίες ημέρες στη Γαλλία, στη Γερμανία, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στην Ιταλία επιβεβαιώνουν την κατάσταση έντονης πόλωσης στην οποία βρίσκονται οι ευρωπαϊκές κοινωνίες την τελευταία περίοδο. Για την ακρίβεια, μπορούμε να μιλήσουμε για μια κατάσταση κοινωνικής και πολιτικής πόλωσης, η οποία χαρακτηρίζει τα περισσότερα κράτη – μέλη της ΕΕ για περισσότερα από δέκα χρόνια.

Από την οικονομική κρίση και τα μέτρα λιτότητας μέχρι τις μεταναστευτικές ροές, την πολυπολιτισμικότητα αλλά και την τρομοκρατία, οι κοινωνίες εμφανίζουν έντονα χαρακτηριστικά αντιπαράθεσης και διχασμού γύρω από σημαντικά ζητήματα. Η πανδημία είναι το τελευταίο κομμάτι αυτού του σπιράλ των κρίσεων που ασκούν πίεση σε πολίτες, θεσμούς και πολιτικούς.

Θα πρέπει εδώ να σημειώσουμε τρεις ακόμη σημαντικές παραμέτρους που επηρεάζουν την κατάσταση: α) το έλλειμμα εμπιστοσύνης προς τις πολιτικές ηγεσίες, β) την αμφισβήτηση της εγκυρότητας και της ακεραιότητας των ΜΜΕ και γ) την εκτεταμένη διάδοση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Μπορούμε να καταλήξουμε σε ένα πρώτο συμπέρασμα πως σε πολλές κοινωνίες κυριαρχεί ένα έλλειμμα εμπιστοσύνης και μια τάση αμφισβήτησης των αποφάσεων και των μέτρων διαχείρισης των κρίσεων.

Σε αρκετές περιπτώσεις, το διαπιστώσαμε άλλωστε αυτά τα χρόνια και στην Ελλάδα, οι πολίτες θέλουν να εκφράσουν την αμφισβήτηση και τη μη εμπιστοσύνη τους με διαδηλώσεις. Νέες κινηματικές μορφές, σε αρκετές περιπτώσεις ετερογενείς και βραχύβιες, δημιουργήθηκαν. Το Διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση και στην κινητοποίηση αυτών των νέων ακτιβιστικών δομών. Οπως υποστηρίζει ο Marc Sageman, μπορούμε να μιλάμε για «κοινότητες διαμαρτυρίας», όπου το βασικό χαρακτηριστικό είναι η έκφραση της αντίδρασης και της διαμαρτυρίας και όχι η διατύπωση μιας εναλλακτικής πρότασης. Αυτή η διαδικασία οδηγεί πολίτες μεμονωμένα, αλλά και ομάδες, στο να αποκοπούν πλήρως από το κράτος και κάποιες εξ αυτών να το αντιμετωπίζουν ως εχθρό. Είναι η στιγμή της μετάβασης από τη διαμαρτυρία στα επεισόδια, στο βίαιο ξέσπασμα.

Σε αυτό το πλαίσιο οι αστυνομίες των χωρών είναι επιφορτισμένες με τη διαχείριση των διαμαρτυριών. Επί της ουσίας, οι αστυνομίες λειτουργούν μέσα σε ένα καθεστώς έντονης πόλωσης. Μεγάλες μερίδες πολιτών, τα μέλη των «κοινοτήτων διαμαρτυρίας» στέκονται απέναντι στην αστυνομία και τη θεωρούν ως τον σκληρό βραχίονα του κράτους. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις των καθημερινών βίαιων αντιπαραθέσεων, όπου η σύγκρουση με την αστυνομία είναι προβολή της σύγκρουσης με το κράτος.

Ομως αυτή η καθημερινή αντιπαράθεση έχει επιπτώσεις. Το έλλειμμα εμπιστοσύνης μεταφέρεται από το πολιτικό σύστημα στην αστυνομία, ενώ μέρος της κοινωνίας τοποθετείται απέναντι. Με αυτόν τον τρόπο επηρεάζεται και το Κοινωνικό Συμβόλαιο για την ασφάλεια.

Οι αστυνομίες έχουν μπροστά τους μια ιδιαίτερη πρόκληση. Να διαχειριστούν τις αντιδράσεις και τις διαμαρτυρίες των πολιτών χωρίς να καταστούν μέρος της πόλωσης. Είναι κομβικό η αστυνομία, ως ο επίσημος κρατικός φορέας ασφάλειας, να συμβάλει στη διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης.

Επί της ουσίας, μιλάμε για προσαρμογή του Κοινωνικού Συμβολαίου στην κατάσταση της πόλωσης. Για να μπορέσει όμως να γίνει αυτό θα πρέπει οι πολιτικοί σχηματισμοί, οι οργανωμένοι φορείς αλλά και οι πολίτες γενικότερα να συνειδητοποιήσουν πως η πόλωση έχει επιπτώσεις στη δημοκρατία.

Οσοι θέλουν να εκμεταλλευτούν την πόλωση και τον διχασμό για να κερδίσουν πολιτικά οφέλη, προκαλώντας κοινωνικές συγκρούσεις, είναι αυτοί που θέλουν να ακυρώσουν τον ρόλο της αστυνομίας. Κοινωνικό Συμβόλαιο χωρίς θεσμούς ασφάλειας και επιβολής του νόμου δεν υπάρχει. Κοινωνίες χωρίς νόμο είναι ζούγκλες. Η αστυνομία έχει ως υπέρτατο καθήκον την υπεράσπιση της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Ετσι λειτουργούν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών και επιστημονικός συνεργάτης του ΕΛΙΑΜΕΠ