Μνήμη και λήθη

Για την Καιτούλα

Η Δημοκρατία βασίζεται στη μνήμη αλλά προχωρά μέσα και από τη λήθη. Η μνήμη, γεγονότων ή καταστάσεων, εστιασμένη ή διάχυτη, οδηγεί τους λαούς να κάνουν επιλογές και τους ηγέτες, ιδίως τους πραγματικούς ηγέτες, να διαμορφώνουν αποφάσεις. Η λήθη επουλώνει πληγές, επιτρέπει τη συνεχή διεκδίκηση μιας προόδου που μονίμως διαψεύδεται, σπρώχνει την εγγενώς ατελή συλλογική ζωή, άρα και τη Δημοκρατία, προς τα μπροστά. Η αλληλεπίδρασή τους είναι ανθρώπινη και είναι θετική -αρκεί η μνήμη να μην οδηγεί σε μύθους που κρύβουν και σε δόγματα που εμποδίζουν και η λήθη να μη λειτουργεί σε βάρος της δράσης και της αλήθειας.

Τα σκέπτομαι αυτά καθώς πλησιάζουμε στο τέλος μιας χρονιάς πυκνής και βαριάς σαν δεκαετία. Θα σταθώ σε μερικά πρόσφατα διεθνή και ελληνικά γεγονότα, που τιμούν ή παραποιούν τη μνήμη και που μας πληγώνουν μέσα από τη λήθη.

Η επίκληση, επ’ αφορμή των περιοριστικών λόγω κορωνοϊού μέτρων και ειδικώς της απαγόρευσης συγκεντρώσεων για τον φετινό εορτασμό του Πολυτεχνείου, «κυβερνητικής αυταρχικότητας», ακόμα και παρομοιώσεων με «εποχές χούντας», αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, κλασική, και μάλιστα συνειδητή, παραποίηση μνήμης. Οσοι έχουμε, από κοντά ή από μακριά, βιωματικά ή από διαβάσματα, μια αίσθηση του τι συνιστά «χούντα» -ξεκινώντας από τη δική μας, του 1967-1974 – και όσοι επίσης, ως επιστήμονες ή ως πολίτες, δώσουμε δυο λεπτά στον εαυτό μας να αναλογιστεί τι εστί «αυταρχισμός» -στη θεωρία, στην Ιστορία, αλλά και σήμερα, μπροστά στα μάτια μας, σε άλλες χώρες – δεν μπορούμε παρά να μένουμε ενεοί, και έμφοβοι, μπροστά στην ευκολία, και τη σχεδόν εγκληματική ελαφρότητα, χρήσης του όρου για μια δημοκρατική διακυβέρνηση υπό κατάσταση έκτακτης υγειονομικής ανάγκης. Οποιοι έκαναν αυτό το άλμα δεν εξέθεσαν μόνο τους εαυτούς τους, ιδίως αν οι αναφορές προέρχονταν από εκείνους που, σε μια πολύ κοντινή περίοδο, είχαν προβεί σε πραγματικές εκδηλώσεις κατάχρησης εξουσίας. Πλήγωσαν και τη συλλογική μας μνήμη, δηλαδή τη δυνατότητά μας να πάμε μπροστά.

Στους αντίποδες βρίσκεται η «μνήμη» της θητείας Τραμπ στην ψήφο του αμερικανικού λαού στις εκλογές της 3ης Νοεμβρίου. Παρότι, από πρώτη ματιά, «τσιγγούνικη», η νίκη Μπάιντεν, και η επιστροφή των ΗΠΑ στη χορεία των δημοκρατικών εθνών, που έχει ήδη αρχίσει να ξεδιπλώνεται, αποτελεί αποτέλεσμα και μιας συλλογικής επεξεργασίας, και συλλογικής αντίδρασης, στο «φαινόμενο Τραμπ», με ό,τι σήμαινε αυτό και για την Αμερική και για τη Δημοκρατία. Οταν λειτουργεί έτσι η μνήμη, μας επιτρέπει – οριακά – να χρησιμοποιούμε την κατά τα άλλα υπερεκτιμημένη έκφραση περί «σοφίας» των λαών την ώρα των μεγάλων αποφάσεων.

Η προσοχή μας σε πιο κοντινά, και πιο «επικοινωνιακά» γεγονότα, δεν θα πρέπει να μας κάνει να ξεχνάμε ή να αφήνουμε πίσω μας, άλλες εξελίξεις, που κι αυτές σφραγίζουν προσωπικές ή συλλογικές μοίρες. Σκέφτομαι τη συνεχιζόμενη καταβαράθρωση της Δημοκρατίας και τη χρήση γυμνής κρατικής καταστολής στη Λευκορωσία. Τον εμφύλιο πόλεμο που έχει αρχίσει, χωρίς κανείς να του δίνει σημασία, στην Αιθιοπία, μια χώρα που, πριν από ένα χρόνο, φαινόταν σαν παράδειγμα, για το οποίο μάλιστα ο και τότε και νυν ηγέτης της κέρδισε το Νομπέλ Ειρήνης. Το μέλος της Χρυσής Αυγής που καταδικάστηκε, αλλά φυγοδικεί, κι εμείς θεωρούμε ότι τελειώσαμε με τη Χρυσή Αυγή. Ολους όσους δεν βρήκαν το δίκιο τους τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας, λόγω χειρισμών της εξουσίας ή αστοχιών της Δικαιοσύνης, και τους ξεχάσαμε επαφιόμενοι στη θαλπωρή, ή τη  νοσταλγία, του Κράτους Δικαίου. Το οποίο ποτέ δεν αφήνουν αλώβητο η αδικία, ο εφησυχασμός και η κοντή μνήμη.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος