Η συνθήκη των λέξεων

Επί 24 ώρες – τόση είναι πια η διάρκεια ζωής των ειδήσεων, όλες μαζί στην ίδια καζάνα, είτε πρόκειται για τους αριθμούς της πανδημίας είτε για την «Παναγιά στα τζάμια» της Βουλής – το «θέμα» ήταν τι είπε ο Γιώργος Γεραπετρίτης για τη σχέση νεκρών από κορωνοϊό και ΜΕΘ. Οτι δηλαδή, βάσει μίας συμπαντικής συνωμοσίας (διότι δεν εξηγείται αλλιώς), είναι ευθέως ανάλογη. Αυξάνονται οι ΜΕΘ, αυξάνονται και οι νεκροί. Ετσι, χωρίς λόγο.

Βεβαίως ο υπουργός Επικρατείας όπως και κανένας εχέφρων άνθρωπος δεν θα μπορούσε να πει κάτι τέτοιο αφού δεν έχει όχι μόνο λογική αλλά ούτε καν λογικοφανή εξήγηση. Ούτε προκύπτει ως ιδεολογική άποψη όπως, ας πούμε, εκείνο του κυρίου Τσίπρα ότι δεν κάνουν κακό οι μολότοφ όταν βρίσκεσαι στη «σωστή πλευρά». Από το Δημοτικό ακόμη διδαχθήκαμε τα «συμφραζόμενα» που βοηθούσαν να ερμηνεύσουμε σιβυλλικές γραφές.

Αυτό όμως δεν έχει καμία σημασία. Οταν, στον δημόσιο λόγο χρειάζεται να εξηγήσεις αυτό που λες κάτι δεν έκανες καλά. (Θυμάμαι σε κάποιο σεμινάριο δημοσιογραφικής γραφής στη Γαλλία, η καθηγήτρια, αφού της εξήγησα τι ακριβώς εννοούσα σε κάποια παράγραφο, μου είπε ειρωνικά: «Φαντάζομαι πως, όταν δημοσιευτεί το κείμενό σας, θα είστε δίπλα σε κάθε αναγνώστη για να του το εξηγείτε έτσι ωραία όπως το κάνετε και σε εμένα». Και ήταν αυτό ένα από τα μεγαλύτερα μαθήματα που πήρα σε αυτήν τη δουλειά).

Ας προσπεράσουμε όμως, απολύτως συνειδητά, το ότι ένα κόμμα σηκώνει αντιπολιτευτικά κύματα με πετσοκομμένες φράσεις υπουργών, και ας πάμε στην ουσία του λόγου και της συνθήκης των λέξεων που αντιπροσωπεύουν έννοιες και δεν πρόκειται, απλώς, για γράμματα στη σειρά. Στην ουσία ως προς τη χρήση της γλώσσας που έχω την εντύπωση ότι απαξιώνεται συνεχώς τα τελευταία χρόνια, διαβρώνεται από «αθώους» ή «εντεταλμένους» χρήστες του Διαδικτύου και, όλο και πιο συχνά, ξεπέφτει σε ένα θλιβερό συνονθύλευμα κραυγών. Ενω μια καινούργια τάση, διεκδικεί το δικαίωμα «μιλάω και γράφω όπως γουστάρω» διότι οι επισημάνσεις λαθών στη χρήση της γλώσσας είναι, λένε, σουσουδισμός.

Κόσμος, νους, γλώσσα

Το ίδιο κοινό που, στην καλύτερη περίπτωση, εξανίσταται για τη μη εύστοχη διατύπωση εκ μέρους του Γιώργου Γεραπετρίτη, πριν από λίγες μέρες σήκωνε ξέφρενο διαδικτυακό χαβαλέ (για να το πω κομψά) επειδή ο καθηγητής Γιώργος Μπαμπινιώτης, ο – αρέσει, δεν αρέσει – εθνικός μας λεξικογράφος, πρότεινε την ελληνική εκδοχή όρων, όπως lockdown και delivery, που χρησιμοποιούμε πιο συχνά λόγω τρεχουσών συνθηκών.

Τέλος πάντων, στον πρόλογο του καινούργιου του βιβλίου «180 κείμενα για τη γλώσσα», ο Γιώργος Μπαμπνιώτης μιλάει για τη δυναμική, τριαδική σχέση ανάμεσα στα όντα, τις έννοιες και τις σημασίες που είναι οι λέξεις. Δηλαδή ανάμεσα στον κόσμο, τον νου και τη γλώσσα του ανθρώπου. «Το να μιλάς για τη γλώσσα μεμονωμένα, χώρια από τη σχέση με τον νου του ανθρώπου και με τον κόσμο μας, αδικεί κατάφωρα τη γλώσσα…» γράφει. Με άλλον τρόπο, αυτό που έχει πει ο Βιτγκενστάιν: «Τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου μου. Οσα ξέρω είναι αυτά για τα οποία έχω λέξεις». Αραγε αυτή η σύγχρονη έκφραση «Δεν έχω λόγια» που εκφράζει θαυμασμό μήπως, στην πραγματικότητα, δηλώνει την άγνοια που αναφέρει ο αυστριακός φιλόσοφος;

Τα λόγια μας, η πατρίδα μας

Το αν η γλώσσα διαφθείρει τη σκέψη ή η σκέψη διαφθείρει τη γλώσσα είναι ένας προβληματισμός του Οργουελ που μένει μετέωρος καθώς ισχύουν και τα δύο. Και επειδή, στην εποχή μας μοιάζει δύσκολο να κρατήσουμε αδιάφθορη τη σκέψη, ας κρατήσουμε τουλάχιστον αδιάφθορη τη γλώσσα. Εξελισσόμενη, εμπλουτιζόμενη αλλά αδιάφθορη. Στο κάτω κάτω, πραγματική πατρίδα δεν είναι η χώρα αλλά η γλώσσα μας.