Η μονομέρεια είναι επικίνδυνη και ξεπερασμένη πολιτική επιλογή

Στις 5 Απριλίου 2009 ο Μπαράκ Ομπάμα, νεοεκλεγείς τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, έκανε μια ιστορική ομιλία στην Πράγα σηματοδοτώντας την ανανέωση των ευρωατλαντικών σχέσεων, μετά από μία οκταετία στασιμότητας της προεδρίας Τζορτζ Μπους. Η ομιλία υπογράμμιζε τον κοινό αγώνα Ευρωπαίων και Αμερικανών εναντίον κάθε είδους ολοκληρωτισμού, η επιτυχία του οποίου σφράγισε τη σύγχρονη Ευρώπη της ειρήνης και της συνεργασίας.

«Η γενιά μας», τόνιζε ο Ομπάμα, «δεν μπορεί να μείνει άπραγη. Καμία από τις προκλήσεις που έχουμε μπροστά μας δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί γρήγορα ή εύκολα. Ολες, όμως, απαιτούν να ακούσουμε ο ένας τον άλλο και να δουλέψουμε μαζί. Να προσηλωθούμε στα κοινά μας συμφέροντα, όχι στις κατά καιρούς διαφορές μας. Να επαναβεβαιώσουμε τις κοινές μας αξίες οι οποίες είναι ισχυρότερες από οτιδήποτε μας χωρίζει. Αυτή είναι η δουλειά που πρέπει να κάνουμε».

Εντεκα χρόνια μετά, και με τον τυφώνα Τραμπ στο τέλος του, τα λόγια του Μπαράκ Ομπάμα είναι πιο επίκαιρα από ποτέ. Η ανοικοδόμηση των ευρωατλαντικών σχέσεων και η επανεκκίνηση μιας στενής, ισότιμης και αμοιβαία επωφελούς συνεργασίας είναι προϋπόθεση για να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά οι παγκόσμιες προκλήσεις: πανδημία, κλιματική αλλαγή, διεθνής σταθερότητα, διεθνές εμπόριο.

Τα τελευταία τέσσερα χρόνια οι ευρωατλαντικές σχέσεις βρίσκονταν στην «εντατική». Η εκλογή του Τζο Μπάιντεν στην προεδρία των ΗΠΑ, ωστόσο, δίνει μια ανάσα ζωής και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ένα νέο ξεκίνημα. Κανένας δεν ισχυρίζεται ότι αυτό θα είναι μια εύκολη υπόθεση. Η τετραετία Τραμπ αφήνει πολλά και βαθιά τραύματα στις σχέσεις Ευρώπης – Αμερικής. Η επούλωση θα πάρει χρόνο.

Οι πρώτες ενδείξεις, όμως, είναι ενθαρρυντικές. Ο νέος πρόεδρος δεσμεύτηκε να επανεκκινήσει τη χρηματοδότηση των ΗΠΑ στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας για να αντιμετωπιστεί η πανδημία, να επιστρέψουν οι ΗΠΑ στη «Συμφωνία του Παρισιού» για την κλιματική αλλαγή, να επανεξετάσει τη Συμφωνία για τα πυρηνικά του Ιράν, να ακολουθήσει μια πιο ισορροπημένη πολιτική στη Μέση Ανατολή και να στηρίξει τη «Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής» για τη Βόρεια Ιρλανδία στο πλαίσιο του Brexit. Σε όλα αυτά τα θέματα υπάρχει πεδίο συνεργασίας μεταξύ ΕΕ – ΗΠΑ.

Ο καυτός τομέας του διεθνές εμπορίου και οι διαπραγματεύσεις για τη «Διατλαντική Συμφωνία Εμορίου και Επενδύσεων» (TTIP) θα είναι ένα πρώτο δύσκολο τεστ. Για να γεφυρωθούν οι διαφορές ΕΕ – ΗΠΑ, η διακυβέρνηση Μπάιντεν πρέπει να εγκαταλείψει την πολιτική Τραμπ που αντιμετώπιζε την ΕΕ ως «ανταγωνιστή». Ευρώπη και Αμερική είναι ισότιμοι εταίροι που μπορούν να βρουν κοινό βηματισμό στις μεγάλες προκλήσεις της παγκόσμιας οικονομίας και ειδικά σε ό,τι αφορά στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου.

Μέσα στο πλαίσιο μιας ενισχυμένης ευρωατλαντικής συνεργασίας πρέπει να τοποθετηθεί και η πολυσυζητημένη «στρατηγική αυτονομία» της Ευρώπης. Χωρίς τη στενή και ειλικρινή συνεργασία με τις ΗΠΑ η «στρατηγική αυτονομία» είναι απλά μια χίμαιρα, ειδικά από τη στιγμή που οι ευρωπαϊκές ενοποιητικές διαδικασίες βρίσκονται σε στασιμότητα ή κινούνται με αργούς ρυθμούς. Πέραν τούτου, η ευρωατλαντική συνεργασία παραμένει, αδιαμφισβήτητα, ο βασικός πυλώνας ειρήνης, σταθερότητας και ασφάλειας.

Είναι ενθαρρυντικό, επομένως, ότι τόσο ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου όσο και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δήλωσαν έτοιμοι να αναλάβουν πρωτοβουλίες αναθέρμανσης των ευρωατλαντικών σχέσεων μέσα στο πλαίσιο της ενίσχυσης του πολυμερούς συστήματος συνεργασίας και ασφάλειας, η οποία αποτελεί αναγκαία συνθήκη αντιμετώπισης των προκλήσεων σε ένα πολυπολικό διεθνές περιβάλλον.

Παρά τις όποιες διαφορές, η Ευρώπη χρειάζεται την Αμερική και η Αμερική χρειάζεται την Ευρώπη. Απλοϊκές προσεγγίσεις τύπου «Πρώτα η Αμερική» ή «Πρώτα η Ευρώπη», όπου οι δύο πλευρές κοιτάζουν σε αντίθετες κατευθύνσεις και λειτουργούν ανταγωνιστικά στα κρίσιμα θέματα, κάθε άλλο παρά εξυπηρετούν τα συμφέροντά τους, τα οποία, ούτως ή άλλως, είναι αλληλένδετα. Ο απομονωτισμός και η μονομέρεια, ως πολιτική επιλογή, είναι επικίνδυνη και ξεπερασμένη από τα ίδια τα γεγονότα. Η επιστροφή στον υγιή ευρωατλαντισμό είναι που θα δημιουργήσει μια νέα δυναμική με θετικό άθροισμα.

Ο Φίλιππος Σαββίδης είναι πολιτικός επιστήμονας – διεθνολόγος