Διαρκής έκτακτη ανάγκη

Η επιστροφή αρκετών ευρωπαϊκών χωρών στα αυστηρά περιοριστικά μέτρα που συνηθίσαμε να αποκαλούμε lockdown υπενθυμίζει ότι παραμένουμε εντός μιας από τις πιο παρατεταμένες περιόδους «κατάστασης έκτακτης ανάγκης», που περιλαμβάνει μια εντυπωσιακή σειρά περιορισμών, ξεκινώντας από την πιο μεγάλης κλίμακας απαγόρευση πολλών μορφών κυκλοφορίας από την εποχή του πολέμου.

Το φαινόμενο δεν είναι νέο. Στην πρώτη δεκαετία του αιώνα η απειλή των τρομοκρατικών επιθέσεων οδήγησε σε μια εκδοχή «κατάστασης έκτακτης ανάγκης» όπου στο όνομα ενός κινδύνου, ασαφώς προσδιορισμένου αλλά παρ’ όλα αυτά προβαλλόμενου ως άμεσου, έπρεπε να επιβληθούν έκτακτα μέτρα, να περιοριστούν ελευθερίες και δικαιώματα (κληρονομιά αυτής της περιόδου η κατάργηση ουσιαστικά του απορρήτου των επικοινωνιών και η επιβολή μιας γενικευμένης «πανοπτικής» επιτήρησης) και να κατοχυρωθεί ο φόβος ως βασική και αναγκαία συνθήκη. Οχι απλώς ο φόβος έναντι μιας απειλής, αλλά ο φόβος ως καθήκον. Ο πολίτης όφειλε να αποδέχεται το βάσιμο του κινδύνου, να τον βιώνει στο έπακρο και να τον αφήνει να τον καθοδηγεί σε συμπεριφορές από τη γενικευμένη καχυποψία για τους άλλους μέχρι την ετοιμότητα να πληροφορήσει για «ύποπτες» κινήσεις. Αντί για τη διαμόρφωση ενός αισθήματος κοινωνικής πρωτίστως ασφάλειας, με την έννοια του περιορισμού απειλών όπως η φτώχεια ή η αρρώστια, τώρα ο φόβος έγινε τμήμα της νέας κανονικότητας, υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι δεν θα διέκοπτε τις καταναλωτικές πρακτικές ή την προσέλευση των υποκειμένων στην εργασία τους.

Η χρηματοπιστωτική κρίση που ακολούθησε στα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας, αλλά και η οικονομική και εργασιακή ανασφάλεια επέτειναν την αίσθηση μιας μόνιμης κατάστασης έκτακτης ανάγκης, ενός πλαισίου όπου κανείς δεν θα πρέπει να θεωρεί τίποτα  δεδομένο και διαρκώς να προετοιμάζεται για το χειρότερο. Αυτό που στην αυγή του «υπαρκτού νεοφιλελευθερισμού» προβλήθηκε ως διαρκής ατομική επένδυση στη δυνατότητα ατομικής ευμάρειας, τώρα ανασημασιοδοτήθηκε ως εξίσου εξατομικευμένη διαρκής ετοιμότητα για αλλεπάλληλες αντιξοότητες, η οποία αντιπαρατέθηκε στην εύλογη απαίτηση για αναδιανομή πλούτου και παρέμβαση στην οικονομία με κριτήριο την κοινωνική συνοχή και δικαιοσύνη.

Ο ΦΟΒΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ. Η συγκυρία της πανδημίας φάνηκε να δικαιολογεί μια ακόμη μεγαλύτερη εμπέδωση αυτής της συνθήκης, και μάλιστα με όρους μεγαλύτερης νομιμοποίησης. Αυτό οφείλεται στον πολύ μεγαλύτερο και άμεσο φόβο που προκαλεί και στον πολύ πιο ορατό κίνδυνο που αποτελεί μια πανδημία. Μάλιστα εδώ οι κυβερνήσεις προχώρησαν όντως σε εκτεταμένη λήψη μέτρων που οδήγησαν σε μια χωρίς προηγούμενο οικονομική ύφεση. Ωστόσο και εδώ η ετοιμότητα για τη λήψη έκτακτων μέτρων δεν μπορεί να αποσιωπήσει τις επιπτώσεις των πολιτικών που εφαρμόζονταν πριν την πανδημία, τότε που οι κοινωνικές ανισότητες και επισφάλεια επέτειναν μορφές ευαλωτότητας, ή όταν μεθοδεύονταν η υποστελέχωση και η υποχρηματοδότηση των συστημάτων υγείας. Ούτε είναι τυχαίο ότι ο ηγεμονικός μέσα στην αποτυχία του νεοφιλελευθερισμός αναδύεται στη διαρκή επίκληση μιας εξατομικευμένης ευθύνης.

Ωστόσο η αναγνώριση της πανδημίας ως πολύ πιο πραγματικού κινδύνου από το ασαφές νεφέλωμα της «τρομοκρατίας» δεν θα πρέπει να μας κάνει να παραβλέψουμε το κοινό ίχνος της διαρκούς κατάστασης έκτακτης ανάγκης, ως ανθρωπολογική σχεδόν παράμετρο. Δηλαδή ως μια κατάσταση όπου τα υποκείμενα καλούνται να προσαρμόσουν τις ζωές τους στην παρουσία διαρκών κινδύνων και να αποδέχονται περιορισμούς στη δυνατότητα ατομικού και συλλογικού αυτοκαθορισμού τους στο όνομα αυτών των κινδύνων, αποδεχόμενα ταυτόχρονα τη μετάθεση των αποφάσεων για τα ζητήματα αυτά σε όργανα θωρακισμένα έναντι της λαϊκής βούλησης, από τις διοικήσεις των μυστικών υπηρεσιών μέχρι τις κάθε λογής «επιτροπές ειδικών». Ωστόσο, η εμπέδωση μιας τέτοιας συνθήκης όχι μόνο φαντάζει υπονομευτική αυτού που συνηθίσαμε να ονομάζουμε «δημοκρατία» – ας κρατήσουμε εδώ το πώς επιζητά αυξημένη αίγλη ο συνδυασμός καπιταλισμού και πατερναλιστικού «πανοπτικού» αυταρχισμού του κινεζικού κράτους – αλλά και παραβλέπει πως, είτε μιλάμε για την αντιμετώπιση της πολιτικής βαναυσότητας είτε για τη βελτίωση των δεικτών υγείας, μεσοπρόθεσμα ο συνδυασμός πολιτικών ισότητας και μεγαλύτερων δυνατοτήτων δημοκρατικής συμμετοχής είναι πολύ πιο αποτελεσματικός.

Σε όλα αυτά ας προσθέσουμε ένα άλλο παράδοξο: για μια άλλη σε εξέλιξη πλανητική κατάσταση έκτακτης ανάγκης, την επερχόμενη κλιματική καταστροφή, που θα καταστήσει στον βραχύ χρόνο μερικών δεκαετιών σημαντικό μέρος του πλανήτη αβίωτο, δεν υπάρχει η ίδια προθυμία λήψης άμεσων μέτρων, ίσως γιατί σε αυτή την περίπτωση τα περιοριστικά μέτρα δεν θα αφορούν απλώς περιστολή κάποιων δραστηριοτήτων, αλλά τον μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων που ορίζουν ένα παραγωγικό υπόδειγμα που μέχρι τώρα αντιμετωπίζεται ως ιστορικά αναπόδραστο.

Κατάσταση εξαίρεσης

«Κυρίαρχος είναι αυτός που αποφασίζει για την εξαίρεση». Με αυτή τη φράση, στην αρχή του βιβλίου του «Πολιτική Θεολογία» που κυκλοφόρησε το 1922, ο Καρλ Σμιτ συμπύκνωσε τον τρόπο που η άσκηση της κυριαρχίας δεν συγκεφαλαιώνεται τόσο στην άσκησή της εντός των περιορισμών μιας συνταγματικής νομιμότητας, αλλά στην ικανότητα του φορέα της κυρίαρχης εξουσίας να αποφασίζει για την αναστολή αυτής της νομιμότητας, υπογραμμίζοντας ότι η έννοια της κυριαρχίας στη νεωτερικότητα είναι συνυφασμένη με ένα πλεόνασμα εξαναγκασμού.