Αφήστε τους να φύγουν!

Η τραγικότερη πλευρά αυτής της {PB}πανδημίας{PB}, ίσως τραγικότερη κι από τον {PB}θάνατο{PB}, αν μπορεί κανείς να ισχυριστεί κάτι τέτοιο, είναι η {PB}στέρηση{PB} του {PB}δικαιώματος{PB} στον αποχαιρετισμό. Είναι ασύλληπτο να σκέφτεται κανείς όλους εκείνους που {PB}φεύγουν{PB} {PB}μόνοι{PB}, χωρίς να μπορούν να αγγίξουν το χέρι ενός αγαπημένου τους προσώπου. Στο {PB}πρώτο{PB} {PB}κύμα{PB} υπήρξαν χιλιάδες τέτοιες σκηνές. Στο {PB}δεύτερο{PB} {PB}κύμα{PB} είναι ευτυχώς λιγότερες. Και η μόνη πραγματική {PB}παρηγοριά{PB} σε αυτή την αφόρητη {PB}σκέψη{PB} είναι να μάθουμε να πενθούμε

ΜΙΑ ΤΑΙΝΙΑ. Ο Τζέιμι πέθανε ξαφνικά, δεν ήταν σοβαρά άρρωστος. Κι έτσι η Νίνα δεν πρόλαβε να τον αποχαιρετήσει. Χρόνια μετά το γεγονός, δεν έχει μπορέσει να το ξεπεράσει. Απλώς δεν μπορεί να ζήσει χωρίς εκείνον. Κι είναι τέτοια η λαχτάρα της να τον δει να επιστρέφει, που εκείνος κάποια στιγμή το κάνει. «Ισως να μην πέθανα όπως έπρεπε» λέει ο Τζέιμι στην ταινία του Αντονι Μινγκέλα «Αληθινά, Tρελά, Bαθιά» («Truly, Madly, Deeply», 1990). «Ισως γι’ αυτό να μπορώ να επιστρέψω». Οπως αποδεικνύεται, δεν απομακρύνθηκε ποτέ από την περιοχή, εκεί γύρω τριγύριζε και παρακολουθούσε τη Νίνα, αλλά πήγαινε επίσης βόλτες στο πάρκο, μάθαινε ισπανικά και χάζευε τους ζωντανούς.

Τώρα που γύρισε όμως, δεν γίνεται, θα μείνει μαζί της. Θα κρύβεται βέβαια όταν χτυπάει το κουδούνι. Σιγά σιγά θα ξεθαρρέψει και θα αρχίσει τα πάρτι με άλλα φαντάσματα, στα οποία βέβαια εκείνη δεν μπορεί να είναι παρούσα. Ο δεσμός τους βαθμιαία θα εξασθενήσει. Κι όταν τελικά ο Τζέιμι επιστρέψει στον κόσμο των νεκρών, δεν θα της λείπει πια. Το μήνυμα της ταινίας είναι σαφές: «Αφήστε τους να φύγουν!».

ΜΙΑ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ. Το 2008, ένας γιος της ποιήτριας και φιλοσόφου Ντενίζ Ρίλεϊ πεθαίνει ξαφνικά από μια καρδιακή πάθηση. Εκείνη αποφασίζει να κρατήσει ένα ημερολόγιο για να καταγράφει αυτά που σκέφτεται. Και σύντομα διαπιστώνει ότι η συμβουλή εκείνης της ταινίας δεν είναι πολύ πρακτική, γιατί εκείνη δεν βρίσκεται πια ακριβώς στην πλευρά των ζωντανών. Αρχίζει να συναντά άλλους γονείς που έχασαν τα παιδιά τους και συνειδητοποιεί ότι η ελπίδα να «βρουν τον δικό τους γρήγορο θάνατο» είναι πολύ συνηθισμένη. Εχει όμως κι άλλα παιδιά, αποκλείεται να τα εγκαταλείψει. Καταφεύγει στην ποίηση. Η συλλογή της «Say Something Back» θα κυκλοφορήσει το 2016:

«Ισως να παγιδευτούμε αιώνια / χωρίς να θυμόμαστε η μία τον άλλον / Εκείνη να κλαίει “Πού είσαι παιδί μου” / Κι αυτός να φωνάζει “Μαμά”».

Το πρόβλημα με κάποιον που πεθαίνει, γράφει η Κλερ Ουίλς στο «New York Review of Books», είναι ότι θέλουμε να τον ακολουθήσουμε εκεί που πήγε, όπως ο Ορφέας στον Αδη, και να τον φέρουμε πίσω. Για να μπορέσουν όμως οι ζωντανοί να ανακτήσουν τη συνείδησή τους σε αυτόν τον κόσμο, για να συνεχίσουν δηλαδή να ζουν, θα πρέπει να αφήσουν τους νεκρούς τους πίσω στον άλλο κόσμο. Ο Ορφέας χάνει την Ευρυδίκη τη στιγμή που γυρίζει πίσω για να την κοιτάξει. Με άλλα λόγια, μπορούμε να έχουμε παρέα τους νεκρούς μας μόνο όσο δεν τους θεωρούμε ξεχωριστούς από εμάς.

Το πένθος λοιπόν αποτελεί περισσότερο μια διαδικασία αναγνώρισης του θανάτου παρά συμφιλίωσης με την απώλεια. Δεν υπάρχει συμφιλίωση. Σε μια επιστολή προς έναν φίλο του μετά τον θάνατο της κόρης του Σόφι στην πανδημία της γρίπης, τον Ιανουάριο 1920, ο Φρόιντ έγραφε: «Παρόλο που ξέρουμε ότι ύστερα από μια τέτοια απώλεια η οξεία φάση του πένθους θα υποχωρήσει, ξέρουμε επίσης ότι θα παραμείνουμε απαρηγόρητοι και δεν θα βρούμε ποτέ υποκατάστατο (…) Κι έτσι θα έπρεπε να είναι, δεν υπάρχει άλλος τρόπος να διαιωνιστεί αυτή η αγάπη από την οποία δεν θέλουμε να παραιτηθούμε».

ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ. Ακολουθώντας τη διάκριση του Φρόιντ μεταξύ πένθους και μελαγχολίας, η ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Ντόροθι Χόλινγκερ ξεχωρίζει την απλή από τη σύνθετη θλίψη. Η δεύτερη, γράφει στο βιβλίο της «Η ανατομία της θλίψης», χαρακτηρίζει εκείνους που αδυνατούν να αποδεχθούν τον θάνατο ενός αγαπημένου τους προσώπου. Και συναντάται περίπου στο 7%-10% των πενθούντων στις Ηνωμένες Πολιτείες και στο 2%-3% των πενθούντων σε άλλες χώρες.

Δεν είναι σαφές πού οφείλεται αυτή η διαφορά. Ενας λόγος ίσως να είναι ότι στην Αμερική απουσιάζουν οι άνθρωποι που ακούνε, όπως απουσιάζουν και οι δημόσιες τελετές που συνοδεύουν τον θάνατο και το πένθος. Η θλίψη είναι απρόβλεπτη, μπορεί να τρυπώσει στο σώμα και να πάρει τη μορφή μιας νόσου, ενός σωματικού συμπτώματος, λέει η Χόλινγκερ. Αν δεν εκφραστεί συναισθηματικά, θα εκφραστεί σωματικά. Η μετατροπή των συναισθημάτων σε λέξεις, λοιπόν, και η εκδήλωση κρυμμένων συγκινήσεων παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην εκτόνωση της έντασης.

Ντάβιντ Γκρόσμαν (1954- )

«Θα πάω σ’ εκείνον»

ΑΚΟΜΗ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ. Στο κεφάλαιο που αναφέρεται στον θάνατο των παιδιών, η Χόλινγκερ παραπέμπει, όπως θα περίμενε ίσως κανείς, στο βιβλίο «Στο τέλος της γης» που έγραψε ο ισραηλινός συγγραφέας Ντάβιντ Γκρόσμαν μετά τον θάνατο του γιου του στον Λίβανο. Ενα βράδυ, στο τραπέζι του φαγητού, ο απαρηγόρητος πατέρας λέει στη γυναίκα του πως πρέπει να φύγει. «Πού θα πας;» τον ρωτάει. «Σ’ εκείνον», απαντάει. «Τι εννοείς;». «Δεν ξέρω». Ακούει τότε, μέσα από τη φωνή ενός αγοριού, κάποια λόγια: «Υπάρχει/ Πνοή/ υπάρχει πνοή μέσα στον πόνο». Κι αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει αλήθεια στις λέξεις κι ότι η αλήθεια είναι πως το αγόρι είναι νεκρό. Υστερα από «πέντε χρόνια στον προθάλαμο του θανάτου», ο πατέρας ήρθε αντιμέτωπος με την πραγματικότητα του θανάτου του γιου του. Και βρήκε τον τρόπο να πενθήσει.