«Εάν συναντούσα τον Τζέιμς Μποντ…»

Μάκης Μαλαφέκας

Η αίγλη του Μυστικού

Λύνει τα δεσμά του με υπερένταση, αποφεύγει παρά τρίχα την ακτίνα λέιζερ που ερχόταν να του τηγανίσει τα ούμπαλα, εξουδετερώνει τη βόμβα δυο δευτερόλεπτα πριν από την εκπυρσοκρότηση ή μάλλον εφτά ώστε να γράψει «007», πλακώνεται με πέντε γορίλλες μαζί και τους κάνει καλά, πηδάει απ’ το παράθυρο, κατεβαίνει τη χιονισμένη πλαγιά με σκι, πίσω του να τον καταδιώκει μια διμοιρία ανατολικογερμανών σνάιπερ με τεράστιες φαλλικές διόπτρες – μα όχι αρκετά τεράστιες για τον Τζέιμς γιατί αυτός τους καθαρίζει εύκολα με το κομψό του Walther PPK (το πιστόλι με το οποίο αυτοκτόνησε ο Χίτλερ, γατάκια), φτάνει στο χείλος του γκρεμού, κάνει απροβλημάτιστα το άλμα στο κενό, ανοίγει το αλεξίπτωτο με τη βρετανική σημαία, προσθαλασσώνεται σε κάποιον άγνωστο ωκεανό αλλά νταν μες στο φουσκωτό με την ξανθιά, την οποία και θα εξυπηρετήσει άμεσα. Μουσική, αργό ζουμ-άουτ, τίτλοι τέλους.

Οποιος είδε εδώ αρχέτυπα ματσισμού προς αποκαθήλωση ας κοιτάξει πιο προσεκτικά. Η «φυσική έλξη» του «αρσενικού» προς τον κίνδυνο και τη βία που σαφώς εκθειάζει η εικονογραφία του Τζέιμς Μποντ, το ότι συμπεριφέρεται στις γυναίκες σαν αντικείμενα, όλα αυτά τα αυτονόητα, δεν έχουν κανένα νόημα αν δεν δούμε ότι, καταρχήν, ο ίδιος είναι μια καρικατούρα άνδρα, ένα ντελιριακό αυτο-μυθολογικό αντικείμενο. Το συλλογικό υποσυνείδητο της Βρετανίας του ’60, μιας αυτοκρατορίας σε προχωρημένη αποσύνθεση, τον κατασκευάζει αρχικά ως B-movie, σαν τον πρωταγωνιστή ενός εξ ορισμού μη σατιρίσιμου freak show ακριβώς επειδή είναι υπερκαρικατούρα (είναι αδύνατον να προβείς στην παρωδία της πορνογραφίας καθώς η πορνογραφία είναι ήδη η διαρκής παρωδία του σεξ). Ο ωραίος σκωτσέζος βλάχος που θα μας σώσει απ’ την παρακμή μας και θα στρώσει και την κορούλα μας – στην πορεία θα τον εκπολιτίσουμε κιόλας. Μην κοιτάτε τι απέγινε μετά, με το αλλεπάλληλο και αναμενόμενο branding που έφαγε στη μάπα. Ο Μποντ του Σον Κόνερι είναι ο αξιοθρήνητος κατσέρ του υπογείου που τα βάζει με το τέρας, με τον «Χρυσοδάκτυλο» και τον «Δρ. Μπαμπέση». Είναι ο περιοδεύων αρκουδιάρης των πλατειών, και γι’ αυτό μας συγκινεί ο χαμός του.

Κώστας Θ. Καλφόπουλος

Χωρίς ενοχές και χωρίς αναστολές

«Σας αρέσει ο Μποντ;»: θα μπορούσε να ήταν ένα ερώτημα από τον προηγούμενο αιώνα, όταν η Φρανσουάζ Σαγκάν, αφού πρώτα είχε αισθαντικά καλημερίσει τη θλίψη με επιτυχία, αναρωτιόταν, αν «μας αρέσει ο Μπραμς;». Μας αρέσει – σαφώς! – ο Μποντ. Τον απολαμβάνουμε μέχρι σήμερα, χωρίς ενοχές λόγω σεξισμού («Κλείδωσε την πόρτα, Πούσι, βγάλε το πουλόβερ κι έλα στο κρεβάτι. Θα κρυώσεις») και χωρίς αναστολές περί (τυχόν) αντικομμουνιστικού περιεχομένου, τότε, την εποχή των δύο Υπερδυνάμεων. Κυρίως, μας αρέσει ο Μποντ του Σον Κόνερι. Πόσοι όμως θυμούνται τον σκωτσέζο ηθοποιό στον «Λόφο» του Σίντνεϊ Λιούμετ;

Ο πρώτος «Τζέιμς Μποντ» που είδα ήταν το καλοκαίρι του ’68-’69, στο «Μαϊάμι» της Γλυφάδας, όταν ακόμα τα ποδήλατα κυκλοφορούσαν άφοβα μαζί με τα αυτοκίνητα και στους κινηματογράφους προβάλλονταν ταινίες «ακατάλληλες δι’ ανηλίκους». Το «είδα», τρόπος του λέγειν, παίζοντας κρυφτό ανάμεσα στη χαραμάδα της κουρτίνας του θερινού κινηματογράφου, υπό το άγρυπνο βλέμμα του ταμία, κι ίσως να ήταν ο Δρ Νο ίσως όμως και όχι, πού να θυμάται κανείς; Ιαν Φλέμινγκ διάβασα αρκετά αργότερα, μαζί με τα πρώτα ΒΙΠΕΡ. Κι όποιοι τον διαβάσαμε μετά και στο πρωτότυπο, διαπιστώσαμε πόσο παρεξηγημένος και πόσο καλός συγγραφέας ήταν, αλλά και πως δικαιωματικά συμπλήρωνε την Αγία Τριάδα των άγγλων αστυνομικών-κατασκοπικών συγγραφέων, αποτελουμένης από τον Γκράχαμ Γκριν και τον Τζον Λε Καρέ.

Κι αν ανατρέχουμε ξανά στον Υπεράνθρωπο των Μαζών, για να κατανοήσουμε καλύτερα το «φαινόμενο Μποντ» διά χειρός και πνεύματος Ουμπέρτο Εκο, ύστερα επιστρέφουμε στις ταινίες του κι ας έχει χαθεί προ πολλού η μαγεία της μεγάλης οθόνης και η ανελέητη «κούρσα των κατασκόπων». Πολλά μπορούν να ειπωθούν για τον Μποντ, λαμβανομένης υπόψη και της σχετικής βιβλιογραφίας. Κοσμοπολιτισμός και μετα-αποικιοκρατία, britishness και κομψότητα, φονική και σωτήρια τεχνολογία, γκάτζετ, που σήμερα είναι απλά app, και γρήγορα αυτοκίνητα, με την Aston Martin του εκτινασσόμενου καθίσματος του συνοδηγού να διατηρεί τα πρωτεία ακόμα και ως μινιατούρα αυτοκινήτου, υποδειγματικά σατανικοί Κακοί και υποδειγματικές ερμηνείες από την μπρεχτική Lotte Lenya και τον ανυπέρβλητο Klaus Maria Brandauer, του βιεννέζικου Burgtheater, και, βέβαια, οι γυναίκες του Μποντ. Ξεχωρίζω τρεις: Ούρσουλα Αντρες (αναδυομένη Αφροδίτη της νεωτερικότητας), Χόνορ Μπλάκμαν (Πούσι Γκαλόρ) και Μπριτ Εγκλουντ (με τον επίσης εξαιρετικό Μουρ-Τέμπλαρ-Μποντ).

Με τον θάνατο του «πρώτου διδάξαντος» όμως, ένα κομμάτι από τον Μύθο του τραυματίζεται σοβαρά, αλλά, ευτυχώς, όχι ανεπανόρθωτα. Πλήρης ημερών, ο Σον Κόνερι περνάει στην Αθανασία. Για να μας θυμίζει, πράγματι, πως «Ζεις μονάχα δυο φορές». RIP Sir Sean Connery! Long live James Bond!

g

Δημήτρης Σωτάκης

Ο Τζέιμς Μποντ επιτρέπεται

«Ο Τζέιμς Μποντ επιτρέπεται!», θυμάμαι τη φωνή του αυστηρού, παλαιάς κοπής, καθηγητή και πατέρα ενός φίλου μου από την πρώιμη εφηβική ηλικία, όταν του ανακοινώναμε ότι ετοιμαζόμαστε για κινηματογράφο. Οι αφελείς χολιγουντιανές ταινίες δεν εγκρίνονταν, ούτε οτιδήποτε εύπεπτο τέτοιου τύπου, προστατεύοντας τον κανακάρη του από τα φτηνά θεάματα. Δεν είχε κι άδικο ο κύριος καθηγητής. Η ηθική διάσταση στον τρόπο που έχει δομηθεί ο ρόλος του Μποντ απέχει χιλιομετρικά από το προφίλ ενός οποιουδήποτε κινηματογραφικού πράκτορα που δρα στη μεγάλη οθόνη. Ο Τζέιμς Μποντ διαθέτει μια ιδιότυπη διανοητικότητα, απαράμιλλη κομψότητα κι έχει κυρίως ως όπλα του την ευφυΐα και τη γενναιότητα και όχι απλώς τη δύναμη και την οργή των υπόλοιπων εφάμιλλων ηρώων του. Και από το 1962 που πρωτοεμφανίστηκε, κατάφερε να γίνει αναγνωρίσιμος σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της υφηλίου με χαρακτηριστική ευκολία, κάτι που, όσο κι αν φαίνεται τώρα αυτονόητο, αποτελεί πραγματικό άθλο. Είναι αλήθεια ότι ο θρυλικός παραγωγός Αλμπερτ Μπρόκολι επέλεγε με μαεστρία τους πρωταγωνιστές που θα ενσάρκωναν τον βρετανό κατάσκοπο. Τίποτα δεν αφηνόταν στην τύχη του, όλα ήταν σχεδιασμένα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια, το ντύσιμό του, η ομιλία του, το βάδισμά του, οι λιτές, μα τόσο χαρακτηριστικές ατάκες του, το βρετανικό μοναδικό χιούμορ του. Στο δίλημμα Σον Κόνερι – Ρότζερ Μουρ οι απαντήσεις είναι κατηγορηματικές, οι οπαδοί και των δύο στρατοπέδων διαθέτουν ουκ ολίγα επιχειρήματα για να διατρανώσουν τις θέσεις τους. Και οι δύο ηθοποιοί δεν βρίσκονται πια κοντά μας, αν όμως κλείσουμε τα μάτια μας και τους φανταστούμε να απολαμβάνουν το Μαρτίνι τους, η εικόνα παραμένει πάντα γλαφυρή. Ο Κόνερι, περισσότερο στιβαρός, πιο κυνικός, ευθύς, δικαιώνει ίσως πιο πολύ το κλισέ του αρρενωπού μυστηριώδους πράκτορα που μπορεί να φανταστεί ο μέσος θεατής. Στην άλλη πλευρά, ο Μουρ, αέρινος, πιο εκφραστικός, χαμογελαστός, με ανάλαφρο στυλ, ειρωνικός, κάπως πιο ποπ. Θα έλεγα ότι δεν μπορεί κανείς να τους συγκρίνει. Ομως και οι δύο διαχειρίστηκαν τη φιγούρα του Τζέιμς Μποντ με μοναδικό τρόπο, με διαφορετική προφανώς λογική και προσέγγιση. Ωστόσο, απ’ τη δική μου οπτική γωνία, ο Ρότζερ Μουρ είναι ο Τζέιμς Μποντ που κερδίζει στη μονομαχία. Ο Κόνερι είναι περισσότερο μάτσο απ’ ό,τι πρέπει, επιδιώκει την προσοχή ως Κόνερι και όχι ως Μποντ, ενώ ο Μουρ λειτουργεί και ως καρικατούρα, ως καρτούν και είναι απείρως πιο εμφανίσιμος σύμφωνα με τη δική μου αισθητική. Και ας με συγχωρήσουν οι φίλοι του σκωτσέζου ηθοποιού, αλλά στο «Diamonds are for ever» απαντάμε με «A view to a kill».

g

Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης

Γιατί η ζωή μου είναι σαφώς πιο συγκλονιστική από αυτή του Τζέιμς Μποντ

«Ελάτε μια στιγμή και καθίστε εδώ κοντά μου», του λέω. Τον κοιτάζω βαθιά στα μάτια, με κατανόηση. «Αισθάνεσθε δυστυχισμένος, κύριε Μποντ;».

Εκείνος δεν απαντά. Μόνο χαμογελάει αινιγματικά, όπως στις ταινίες του. Αυτό για μένα ισοδυναμεί με κατάφαση – κι έτσι συνεχίζω. «Μα φυσικά, έχετε δίκιο. Δικαιολογημένα νιώθετε έτσι», λέω. «Ζείτε μια ζωή τόσο, μα τόσο προβλέψιμη. Τα πάντα μοιάζουνε ίδια, προδιαγεγραμμένα. Εχω λάθος;». Κάνει μια κίνηση με το χέρι σαν να μου λέει να συνεχίσω. «Θέλω να πω, μπλέκεστε σε ένα σωρό απίθανες περιπέτειες, περνάτε διά πυρός και σιδήρου επιδεικνύοντας τόσο αξιοθαύμαστες ικανότητες, σας ερωτεύονται οι πιο όμορφες γυναικάρες, αδρεναλίνη στο φουλ, αλλά όμως κατά βάθος, και συγγνώμη αν ακουστώ λιγάκι αγενής, έχω την εντύπωση ότι εσείς βαριέστε του κερατά».

Κάνει ένα «χα», αλλά χωρίς ήχο, και κοιτάζει ψηλά. Δεν μπορώ να καταλάβω αν μ’ αυτό θέλει να πει πως διαφωνεί μαζί μου, εγώ συνεχίζω απτόητος. «Και είναι φυσιολογικό να βαριέστε του κερατά αφού ξέρετε από την πρώτη στιγμή ότι κι αυτή η μάχη, η όποια μάχη, η οσοδήποτε δύσκολη μάχη, στο τέλος θα κερδηθεί από εσάς και μόνον εσάς. Μπορεί κάθε φορά ο στόχος να αλλάζει, να χρειάζεται να επινοήσετε ένα διαφορετικό σχέδιο δράσης, η συνθήκη και το περιβάλλον να αλλάζουν και να είναι συναρπαστικά, αλλά η επίγνωση ότι στην πραγματικότητα δεν διακυβεύεται τίποτα, ότι ο νικητής (δηλαδή εσείς) είναι γνωστός και προκαθορισμένος, αυτό σας στερεί κάθε ενδιαφέρον για την παρτίδα. Βρίσκεστε παγιδευμένος σε μια ρουτίνα από την οποία αδύνατον να ξεφύγετε».

Ψάχνει σε τσέπες την ταμπακιέρα του για να ανάψει τσιγάρο, αλλά δεν βρίσκει τίποτα.

«Εγώ, ας πούμε, τον περισσότερο καιρό έχω να επιλύσω πολύ πιο απλές καταστάσεις και προβλήματα. Με ποιον τρόπο, π.χ., να αντιμετωπίσω μια κακή συμπεριφορά, ποιο καινούργιο σχέδιο να βάλω στα σκαριά, πώς θα εξελιχθεί ένα θέμα υγείας, αν θα πάρω τελικά τα χρήματα που μου οφείλονται. Ασημαντότητες δηλαδή. Ομως, επειδή η έκβαση παραμένει άγνωστη και επειδή δεν ξέρω με βεβαιότητα (όπως εσείς) ότι οι χειρισμοί μου είναι σώνει και καλά οι ενδεδειγμένοι, ζω με την προσμονή και την προσδοκία. Βρίσκομαι σε εγρήγορση. Απολαμβάνω τις επιτυχίες μου και σκάω με τις αποτυχίες μου. Δηλαδή ζω. Ενώ εσείς…».

Προτού τελειώσω τη φράση, ο Τζέιμς Μποντ έχει σηκωθεί και απομακρύνεται αγέρωχος. «Συγγνώμη, συγγνώμη!» φωνάζω πίσω του. Νιώθω πως ίσως παραφέρθηκα. Δίχως να γυρίσει να με κοιτάξει, σηκώνει προς απάντησή μου το χέρι του στον αέρα κι εξαφανίζεται.

g

Χίλντα Παπαδημητρίου

Ο δικός μου Τζέιμς Μποντ

Η σχέση μου με τον Τζέιμς Μποντ ξεκίνησε άσχημα. Oλοι οι συμμαθητές μου στην Καλλιθέα είχαν δει κάποια ταινία του με τον Σην Κόνερι (όπως τον έγραφαν τότε τα περιοδικά), εκτός από μένα (τις έβλεπαν σκαρφαλωμένοι στις μάντρες των καλοκαιρινών κινηματογράφων). Οι ταινίες του ήταν ακατάλληλες για ανηλίκους, τις χαρακτήριζαν μάλιστα ως «ρεαλιστικές», κάτι που τη δεκαετία του ’60 σήμαινε ότι περιείχαν γυμνό και σεξ. Φυσικά, είχα δει στα «προσεχώς» την Ούρσουλα Αντρες να βγαίνει από τη θάλασσα με ένα τόσο δα μπικίνι (έτσι μου φαινόταν τότε) και τον Κόνερι να τη φιλάει με πάθος. Λίγο αργότερα, για καλή μου τύχη, η γιαγιά μου νοίκιασε διαμέρισμα δίπλα σε θερινό κινηματογράφο και από το πίσω μπαλκόνι της είδα τον πρώτο μου Τζέιμς Μποντ. «Ζεις μόνο δυο φορές»! Ο τίτλος ήταν συναρπαστικός, το τραγούδι των τίτλων ερμήνευε η Νάνσι Σινάτρα (με ή χωρίς μπότες, τη λάτρευα). Η αλήθεια είναι ότι δεν καταλάβαινα τι γινόταν και γιατί, διότι εκεί ανακάλυψα ότι είχα αρχή μυωπίας και δεν μπορούσα να διαβάσω τους υπότιτλους. Ενα δράμα!

Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, είδα σε καλοκαιρινό σινεμά στη Νέα Σμύρνη το «Καζινό Ρουαγιάλ», την παρωδία των ταινιών του Τζέιμς Μποντ. Αποτυχημένη ταινία, αλλά έβαλε το τελευταίο κομματάκι στο παζλ «εμένα δεν με ενδιαφέρουν οι ταινίες δράσης, προτιμώ τον Αντρέι Βάιντα». Με εννοείτε. Μου έλειπε το απαραίτητο χιούμορ για να κάνω μια δεύτερη ανάγνωση των ταινιών αυτών, δεν μπορούσα να καταλάβω πώς γίνεται να παρακολουθεί κανείς μισογυνικές, ψυχροπολεμικές ταινίες. Χρειάστηκε να δω τη σπάνια ερμηνεία του Σον Κόνερι στο «Ο άνθρωπος που θα γινόταν βασιλιάς», στο «Ονομα του ρόδου», στο «Αδιάφθοροι», για να γυρίσω πίσω, στις ταινίες του Τζέιμς Μποντ. Και τότε έπιασα την ειρωνική λάμψη στη ματιά του που έλεγε ότι ούτε ο ίδιος δεν τις έπαιρνε στα σοβαρά.

Από τους άλλους Τζέιμς Μποντ έχω δει το μισό «Ζήσε κι άσε τους άλλους να πεθάνουν», αλλά για μένα ο Ρότζερ Μουρ θα είναι πάντοτε «Ο Αγιος» Σάιμον Τέμπλαρ. Συνεχίζουν να μη μου αρέσουν οι ταινίες δράσης και, παρότι ο Τζέιμς Μποντ των τελευταίων χρόνων έχει λειάνει κάπως τις γωνίες μιας ξεπερασμένης ιδεολογίας (απ’ ό,τι διαβάζω), δεν βρίσκω λόγο να δω τις υπόλοιπες ταινίες με τους μεταγενέστερους ερμηνευτές του. Ισως επειδή ο Ιαν Φλέμινγκ ήταν λιγότερο σπουδαίος συγγραφέας από τον Τζον Λε Καρέ, κυρίως όμως γιατί χωρίς τον Σον Κόνερι δεν πείθομαι για τον λόγο ύπαρξης ενός τέτοιου ήρωα.