Ο κίνδυνος του στατιστικού αναλφαβητισμού

Στο ινστιτούτο όπου εργαζόμουν έως πριν από μερικά χρόνια, μια σπάνια μη μεταδιδόμενη ασθένεια προσέβαλε πέντε συναδέλφους τον έναν μετά τον άλλον. Θορυβηθήκαμε κάπως και αρχίσαμε να ψάχνουμε την αιτία του προβλήματος. Στο παρελθόν το κτίριο ήταν εργαστήριο βιολογίας κι έτσι σκεφτήκαμε πως ίσως υπήρχε κάποιο είδος χημικής μόλυνσης. Δεν βρήκαμε όμως τίποτε και το αποτέλεσμα ήταν να αυξηθεί η ανησυχία – κάποιοι αναζήτησαν δουλειά αλλού.  Ενα απόγευμα, σε μια δεξίωση, μίλησα γι’ αυτό το γεγονός σε έναν φίλο που είναι μαθηματικός. Εσκασε στα γέλια: «Υπάρχουν τετρακόσια πλακάκια στο πάτωμα αυτής της αίθουσας. Εάν πετάξω εκατό κόκκους ρύζι στον αέρα, θα βρω πέντε κόκκους σε καθένα από αυτά τα πλακάκια;». Απάντησα αρνητικά. Αντιστοιχούσε μόνο ένας κόκκος σε κάθε τέσσερα πλακάκια, άρα όχι αρκετά για να είναι πέντε σε καθένα από αυτά.

Κάναμε λάθος. Προσπαθήσαμε πολλές φορές και πάντα υπήρχε ένα πλακάκι με έναν, δύο, τρεις, τέσσερις, πέντε ή ακόμη και περισσότερους κόκκους. Γιατί; Γιατί οι κόκκοι πέφτουν τυχαία και όχι με τάξη και σε ίσες αποστάσεις μεταξύ τους; Το ερώτημα αυτό έριξε ξαφνικά ένα νέο φως στην υπόθεση των πέντε συναδέλφων που ασθένησαν. Το γεγονός πως μπορεί να πέσουν πέντε κόκκοι στο ίδιο πλακάκι δεν σημαίνει πως το πλακάκι διαθέτει κάποια μυστήρια δύναμη «έλξης του ρυζιού».

Πέντε άνθρωποι που ασθένησαν στον χώρο εργασίας δεν σημαίνει πως κόλλησαν από κάτι. Κάναμε ένα θεμελιώδες στατιστικό λάθος. Πειστήκαμε πως ο «άνω του μέσου όρου» αριθμός των ασθενών απαιτούσε κάποια εξήγηση. Η ζωή είναι γεμάτη από τέτοιες ιστορίες. Η ανεπαρκής κατανόηση της στατιστικής είναι διαδεδομένη. Η πανδημία που ζούμε μας έκανε να μπούμε σε μια λογική πιθανοτήτων – από τις κυβερνήσεις που υποδεικνύουν συμπεριφορές στη βάση στατιστικών προβλέψεων έως τους κοινούς ανθρώπους που σκέφτονται πόσες πιθανότητες έχουν να κολλήσουν τον ιό.

Οπως εύκολα μπορεί να αντιληφθεί κανείς, αυτός ο εκτεταμένος στατιστικός αναγραμματισμός είναι σήμερα ιδιαίτερα επικίνδυνος. Θα κερδίζαμε όμως πολλά ως κοινωνία εάν διδάσκαμε στα παιδιά τις βασικές αρχές των πιθανοτήτων και της στατιστικής.

Ο Κάρλο Ροβέλι είναι ιταλός θεωρητικός φυσικός και συγγραφέας, εμπνευστής της θεωρίας κβαντικής βαρύτητας βρόχων και ειδικός στην ιστορία και τη φιλοσοφία της επιστήμης. Το τελευταίο του βιβλίο «Η πραγματικότητα δεν είναι αυτό που φαίνεται» κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδ. Πατάκη