Το τέλος της Χρυσής Αυγής;

ΤσίμαΚαι τώρα που αυτή η μακρόσυρτη δίκη έφθασε στο τέλος της και οι μαχαιροβγάλτες βρήκαν τη θέση τους στις φυλακές, το ερώτημα επιστρέφει ξανά και ξανά: Εχουμε δει την τελευταία πράξη του δράματος της Χρυσής Αυγής; Ή μήπως θα μπορούσε κάποια στιγμή το τέρας να επανεμφανιστεί; Να ξανακυλήσουν γειτονιές της Αθήνας και του Πειραιά σε καθεστώς λευκού τρόμου; Να προκύψει ξανά μια κοινωνική ζήτηση για βίαιη αντι-πολιτική, για τιμωρητική εκπροσώπηση της «αγανάκτησης» και αυτή η ζήτηση να συναντηθεί με μια πολιτική προσφορά που, με το ίδιο ή άλλο όνομα, με τους ίδιους ή άλλους εκπροσώπους, να εμφανίσει μια νεοναζιστική, παραστρατιωτική οργάνωση ως αυθεντικό εκπρόσωπο ενός «αντισυστημικού» αιτήματος;

Θα μπορούσε, λοιπόν, να υπάρξει δεύτερη φορά; Πριν αρχίσουμε καν να το σκεφτόμαστε είναι ίσως χρήσιμο να αναλογιστούμε πόσο εξωφρενικό, πόσο παράλογο είναι το ότι υπήρξε καν η πρώτη. Οτι μια χώρα, όπου ζουν ακόμη κάποιοι που δοκίμασαν την εμπειρία του ναζισμού, υπέκυψε, έστω προσωρινά, στη σκοτεινή γοητεία των μπράβων με τους αγκυλωτούς σταυρούς στο μπράτσο. Οτι τόσοι πολλοί άνθρωποι είδαν το πρόσωπο του τέρατος και δεν τρόμαξαν – σημάδι ότι είχαν αρχίσει να του μοιάζουν, όπως έλεγε ο Μάνος Χατζιδάκις. Κι έπειτα, το ερώτημα αν μπορεί να υπάρξει δεύτερη φορά, απαιτεί να βρούμε μια πειστική, ολοκληρωμένη εξήγηση για εκείνη την πρώτη φορά.

Η εύκολη, συνηθισμένη απάντηση στο ερώτημα πώς βρέθηκε η Χρυσή Αυγή τρίτο κόμμα στη Βουλή είναι πως φταίει η κρίση, φταίνε τα Μνημόνια, φταίει η απονομιμοποίηση των κομμάτων που κυβέρνησαν με Μνημόνια, φταίει ο τρόμος που προκαλεί στους ανθρώπους το αίσθημα της πτώσης ή πως φταίει το αίσθημα αποξένωσης, που τρέφεται από πολλές πολιτιστικές ρίζες μα αποκρυσταλλώνεται στη δυσανεξία προς τους ξένους, τους μετανάστες. Αλλωστε μια ακροδεξιά φλέβα στο εκλογικό σώμα υπήρχε ανέκαθεν και εμφανιζόταν συχνά, πότε ως «Ανεξάρτητος Παράταξις» των νοσταλγών της 4^ης Αυγούστου, τη δεκαετία του ’50, πότε ως «Εθνική Παράταξη» των Θεοτόκη – Στεφανόπουλου τη δεκαετία του ’70 και πότε ως ΛΑΟΣ τη δεκαετία του ’90. Οσοι αρκούνται σε αυτές τις εξηγήσεις, δείχνουν  συχνά την εμπειρία πολλών ευρωπαϊκών χωρών, όπου η οικονομική δυσπραγία ή ο φόβος του ξένου οδηγούν σε πολιτική ενίσχυση και εκλογική μεγέθυνση ακροδεξιά σχήματα.

Μα η Χρυσή Αυγή δεν ήταν απλώς ένα ακροδεξιό, αντισυστημικό, ξενοφοβικό κόμμα όπως άλλα. Ηταν ένας σχηματισμός που δεν έκρυβε τις νεοναζιστικές του «ιδέες». Κι ήταν μια οργάνωση για την οποία η βία δεν ήταν μια ευκαιριακή παρεκτροπή, ένα μέσο για κάποιο σκοπό. Ηταν το βασικό συστατικό της ταυτότητάς της. Η εκτόξευσή της στο πολιτικό στερέωμα απαιτεί, συνεπώς, μια πιο προσεκτική και συγκεκριμένη εξέταση, πέρα από γενικούς αφορισμούς.

Η Χρυσή Αυγή λειτουργεί ως πολιτικό ένδυμα νοσταλγών του Χίτλερ και της χούντας, ήδη από το 1983. Δοκίμασε πολλές φορές την τύχη της στις κάλπες. Μα επί τριάντα χρόνια, χρόνια στα οποία ζήσαμε οικονομικές κρίσεις, προγράμματα λιτότητας, δύο κύματα μαζικής μετανάστευσης και τη «μακεδονική» κρίση ταυτότητας στις αρχές της δεκαετίας του ’90, η εκλογική της επίδοση δεν ξεπέρασε το 0,30%. Η πρώτη της έξαρση, στις δημοτικές εκλογές του 2010, όπου συγκέντρωσε το 5% στον Δήμο Αθήνας, ήταν εντοπισμένη σε συγκεκριμένες περιοχές του κέντρου της πόλης. Δεν απλωνόταν πουθενά αλλού στη χώρα. Και, δημοσκοπικά, μέχρι τους πρώτους μήνες του 2012 παρέμενε αθέατη. Η έκρηξη συνέβη απότομα, μέσα σε λίγες εβδομάδες και συμπίπτει με τον σχηματισμό της τρικομματικής κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ, ΝΔ, ΛΑΟΣ και τη διαπραγμάτευση του δεύτερου Μνημονίου. Εκεί φαίνεται πως συνέβη μια βίαιη ρήξη του δεσμού των ψηφοφόρων της ΝΔ κυρίως και του ΛΑΟΣ και δευτερευόντως του ΠΑΣΟΚ με τα κόμματα που είχαν υπερψηφίσει και η οργισμένη μετακίνησή τους προς τους χρυσαυγίτες. Οχι απλώς ως αντίδραση σε έναν ακόμη σκληρότερο γύρο μέτρων λιτότητας. Αλλά κυρίως ως αντίδραση στην αυτοδιάψευση της «αντιμνημονιακής» ελαφρότητας των Ζαππείων της ΝΔ και στην αυτοδιάψευση της αντισυστηματικότητας του ΛΑΟΣ.

Κάπου εκεί, στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κατάρρευσης του κομματικού συστήματος μέσα σε λίγες σεισμικές εβδομάδες, στις αρχές του 2012, θα πρέπει να αναζητήσουμε τη μία ρίζα του κακού. Η άλλη, και ίσως σημαντικότερη, ρίζα θα πρέπει να αναζητηθεί σε μια ατμόσφαιρα αμήχανης αδράνειας απέναντι στη βίαιη δράση των χρυσαυγιτών κρίσιμων μηχανισμών του κράτους, που συχνά γινόταν απροκάλυπτη ανοχή και ενίοτε συνενοχή. Δίχως αυτήν την ατμόσφαιρα ανοχής που τους περιέβαλε, όσο πιο βίαιοι γίνονταν και που δεν διερράγη παρά μόνον με τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα, η επιρροή της στο εκλογικό σώμα θα ήταν ανεξήγητη. Παραδόξως, ήταν η αμήχανη ανοχή του «συστήματος», που προσέφερε στους «αντισυστημικούς» την ιδιότυπη νομιμοποίηση που απαιτούσαν οι νεοπροσύλλητοι οπαδοί τους.

Υπάρχει και πάλι κάτι δυσεξήγητο σε όλα αυτά. Η εκλογική αντοχή της Χρυσής Αυγής στις διπλές εκλογές του 2015 μέχρι και τις εκλογές του 2019 μας ζητά να αναζητήσουμε και τρίτη ρίζα – χαμένη κάπου στο συλλογικό μας φαντασιακό. Αλλά αυτή θα ήταν μια μεγάλη και δύσκολη άσκηση αυτογνωσίας.

Συμπέρασμα: θα μπορούσε να υπάρξει δεύτερη φορά; Επιμένω στην απάντηση που έχω ήδη δώσει. Οχι, δεν θα μπορούσε. Ασφαλώς ένας νέος ακροδεξιός πολιτικός σχηματισμός θα μπορούσε να προκύψει και να αποδειχθεί επικίνδυνος. Αλλά η πολιτική, ηθική και δικαστική καταδίκη των μελανοχιτώνων είναι τόσο ισχυρή, ώστε η επανεμφάνισή τους θα απαιτούσε κάτι σαν συλλογική, εθνική λοβοτομή.