Ενα φως στο σκοτάδι{CR}

Μπορεί κανείς να διακρίνει ένα φως αισιοδοξίας σ’ αυτόν τον κατασκότεινο ορίζοντα; Υπάρχει κάτι θετικό, για να πιαστούμε, απέναντι σε αυτήν την κατακρήμνιση των ελληνοτουρκικών σχέσεων σε μια στρατιωτικοποιημένη κρίση διαρκείας; Δύσκολο να το διακρίνουμε, μα ναι. Νομίζω ότι υπάρχει.

Ο ορίζοντας είναι, βέβαια, σκοτεινός όσο ποτέ. Η σημερινή ερντογανική Τουρκία, παγιδευμένη ανάμεσα σ’ ένα σύνδρομο οθωμανικού μεγαλείου κι ένα σύνδρομο καταδίωξης από τη Δύση ολόκληρη, δεν έχει καμιά σχέση με την Τουρκία της πρώτης δεκαετίας του Ερντογάν, που έδειχνε να έχει σταθερό ευρωπαϊκό προσανατολισμό και μια φιλοδοξία εκσυγχρονισμού και εκδημοκρατισμού στο εσωτερικό. Από το μότο «μηδενικά προβλήματα με τους γείτονες» περάσαμε στο «ούτε ένας γείτονας με τον οποίο να μην είμαι σε καβγά». Η σημερινή Τουρκία, όμως, δεν έχει σχέση ούτε και με την περίοδο όπου τη χώρα κυβερνούσε μια αναθεωρητική εκδοχή μετα-κεμαλισμού. Γιατί εκείνη η Τουρκία ήταν ένας δύσκολος μεν, προβλέψιμος ωστόσο γείτονας. Οχι πια.

Τι έχει αλλάξει;

n Αν, όπως λένε η εξωτερική πολιτική μιας χώρας καθρεφτίζει την εσωτερική πολιτική της, η εξωτερική πολιτική της Τουρκίας σήμερα είναι η πολιτική μιας χώρας που προβάλει στον διεθνή περίγυρο τη βία που αποτελεί το βασικό, αν όχι μοναδικό, εργαλείο πολιτικής κυριαρχίας στο εσωτερικό της. Από το 2013 και, εντονότερα, από το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016, κι ύστερα, η Τουρκία είναι μια χώρα που γλιστρά σ’ ένα σύμπαν τρόμου. Μόλις μια μέρα πριν ανακοινωθεί η νέα navtex κοντά στο Καστελλόριζο, είδαμε μια νέα σοδειά συλλήψεων αξιωματικών ως ενεχόμενων στο πραξικόπημα, 51 μήνες μετά την αποτυχία του. Και την ίδια ημέρα συνελήφθησαν και οι τελευταίοι από τους εκλεγμένους δημάρχους κουρδικών πόλεων που είχαν μείνει ελεύθεροι. Η προβολή βίας στο διεθνές περιβάλλον, η επιθετική ρητορική, η νοσταλγία του οθωμανικού μεγαλείου έχει γίνει πια η μοναδική βάση νομιμοποίησης ενός ηγέτη, η νομιμοποίηση του οποίου, τα πρώτα δέκα χρόνια, στηριζόταν σε μια υπόσχεση ευημερίας, που δεν εκπληρώνεται πια.

n Η στρατιωτικοποίηση της εξωτερικής πολιτικής είναι πια πλήρης. Το υπουργείο Εξωτερικών και η θεσμική του μνήμη έχει παραλύσει, καθώς οι αποφάσεις λαμβάνονται στο παλάτι σε συσκέψεις στις οποίες μετέχουν ο αρχηγός των μυστικών υπηρεσιών, ο υπουργός Αμυνας και εκπρόσωποι του στρατού αλλά σπανίως κάποιος διπλωμάτης. Και η αύξηση των αμυντικών δαπανών, φανερών και κρυφών, είναι, ειδικά τους τελευταίους δώδεκα μήνες ραγδαία, δίχως προηγούμενο. Η Τουρκία έχει γλιστρήσει στη θέση μιας χώρας που εξάγει στρατιωτικό υλικό και ανακυκλωμένους τζιχαντιστές μισθοφόρους και έχει στρατιωτική παρουσία σε εννέα περιοχές εκτός των συνόρων της, καθηλωμένη σε μια σειρά αδιέξοδων συγκρούσεων.

n Ο Ερντογάν ο ίδιος μοιάζει αιχμάλωτος της ισλαμο-εθνικιστικής ρητορικής γύρω από την οποία συγκροτεί την κυβερνητική συμμαχία και στην οποία στηρίζει τα ποσοστά δημοτικότητάς του, ανίκανος να στρίψει, ακόμη κι όταν είναι φανερό ότι τον οδηγεί σε μοιραία σύγκρουση με την πραγματικότητα. Ο τρόπος με τον οποίο ανέτρεψε μέσα σε δεκαπέντε ημέρες μια συμφωνία με το Βερολίνο, αδιαφορώντας για τις συνέπειες, είναι απολύτως ενδεικτική.

Και πώς συνέβη αυτή η αλλαγή;

Οπως λέει και το περίφημο ρητό για τη χρεωκοπία, η αλλαγή έγινε σιγά – σιγά και μετά απότομα. Η αραβική άνοιξη ήταν το πρώτο ρήγμα. Ο Ερντογάν είδε μια ευκαιρία προβολής ήπιας ισχύος σ’ έναν ταραγμένο αραβικό κόσμο που ένα μέρος έβλεπε στον ιδιότυπο «ισλαμοδημοκρατισμό» του ένα πρότυπο. Αυτό εξελίχθηκε σε ένα όνειρο μεγαλείου, ένα είδος μεταμοντέρνας ανασύστασης του χαλιφάτου. Και κατέληξε στην εμπλοκή στον βρώμικο πόλεμο στη Συρία. Ο Τραμπ ήταν η αιτία της δεύτερης ρήξης. Η επιτάχυνση της αμερικανικής απόσυρσης από την ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή και η βαθιά έλξη που ασκούσε στον αμερικανό πρόεδρο το πρότυπο του αυταρχικού ηγέτη τύπου Ερντογάν ή Πούτιν, εξελήφθη από την Αγκυρα ως ιστορική ευκαιρία. Διεκδίκησε να καλύψει το κενό. Να ανταγωνιστεί τη Ρωσία ή τη Σαουδική Αραβία για την επιρροή στην ευρύτερη αυτή περιοχή.

Η Τουρκία που έχουμε απέναντί μας, λοιπόν, δεν είναι ερμηνεύσιμη (ή αντιμετωπίσιμη) με τα παλιά σχήματα της παλιάς μετα-κεμαλικής εποχής ή, πολύ περισσότερο, της πρώτης, ρόδινης ερντογανικής εποχής. Είναι ένας νέου τόπου γείτονας, με μια νέα στρατηγική φιλοδοξία. Και αυτό είναι που κάνει την εν εξελίξει κρίση τόσο μακρά, απρόβλεπτη και επικίνδυνη.

Πού να βρει, λοιπόν, κανείς φως αισιοδοξίας; Σε δύο, νομίζω, παράγοντες. Ο ένας είναι εσωτερικός. Ισως για πρώτη φορά από τη δεκαετία του 1970 (και παρά τις ρητορικές υπερβολές που ακούγονται) υπάρχει μια τόσο συμπαγής αντίληψη για το τι επιτάσσει το εθνικό συμφέρον. Είναι η αντίληψη που αποτυπώνεται σε μια απάντηση του Πρωθυπουργού στη συνέντευξή του στα ΝΕΑ της περασμένης Δευτέρας. «Θεωρώ», απάντησε όταν ρωτήθηκε αν αντέχει πολιτικά μια απόφαση διεθνούς δικαστηρίου της Χάγης, «ότι το συνολικό όφελος που θα αποκομίσει η χώρα από μια ειρηνική επίλυση της μίας διαφοράς που έχουμε με την Τουρκία θα είναι πολλαπλάσια του όποιου κόστους μπορεί να υπάρχει στην κοινή γνώμη από κάποια απόφαση». Χάθηκαν πολλές ευκαιρίες σε καλύτερους καιρούς, επειδή δεν ήταν αυτή η κοινή αντίληψη και επειδή ήταν μεγάλος ο φόβος του πολιτικού κόστους. Και με μια τέτοια αντίληψη, είναι ευκολότερο να αξιοποιήσει η Ελλάδα και μια δεύτερη αλλαγή που συντελείται σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η πολυσυζητημένη «στρατηγική αυτονομία» της Ευρώπης γίνεται όλο και σαφέστερο ότι περνά πρώτα από όλα από τη χάραξη μιας νέας και αποτελεσματικής ευρωπαϊκής πολιτικής για την Τουρκία. Εχουμε κάθε λόγο να ευχόμαστε γρήγορη ωρίμανση της αναζήτησης αυτής.