Το φάντασμα {LF}του Μονάχου

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι δυτικές δημοκρατίες προσπάθησαν να ερμηνεύσουν το «όνειδος του Μονάχου».

Να κατανοήσουν δηλαδή για ποιον λόγο δυο κραταιές χώρες, όπως η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία, υποτάχθηκαν αμαχητί στα υπερφίαλα σχέδια ενός μανιακού αυστριακού υποδεκανέα.

Περιέργως, στους λόγους αυτούς δεν συμπεριλαμβανόταν ο συσχετισμός δυνάμεων. Τον Σεπτέμβριο 1938 οι δύο δημοκρατίες ήταν ακόμη πολύ ισχυρότερες από την (ταχέως) επανεξοπλιζόμενη Γερμανία.

Γιατί το έκαναν, λοιπόν; Τι φοβήθηκαν;

Οι ιστορικοί συγκλίνουν σε τρεις λόγους.

Πρώτον, στην ύπαρξη ενός γενικού κλίματος κατευνασμού. Συνάθροιζε ανάμεικτα αισθήματα: θαυμασμό των κυρίαρχων ελίτ για τις επιτυχίες του χιτλερικού καθεστώτος, ενοχές για τη μεταχείριση της Γερμανίας μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οικονομικά συμφέροντα, ιδεολογικό πασιφισμό κ.λπ.

Δεύτερον, στον ενδόμυχο υπολογισμό πως αν η Γερμανία ικανοποιηθεί στη Δύση θα στραφεί τελικά κατά της κομμουνιστικής Ρωσίας στην Ανατολή και θα κάνει έτσι τη «βρωμοδουλειά» για τις δυτικές δημοκρατίες.

Τρίτον (και ίσως σημαντικότερο…) στον φόβο του πολέμου. Οχι στον φόβο να ηττηθείς αλλά στον φόβο ακόμη και να πολεμήσεις. Οι δυτικές δημοκρατίες είχαν πληρώσει μεγάλο φόρο αίματος στον προηγούμενο πόλεμο και δεν ήθελαν να ξαναρχίσουν. Αλλωστε είχαν νικήσει και δεν έτρεφαν αισθήματα ρεβανσισμού.

[Μεταξύ άλλων Tim Bouverie, Appeasing Hitler, The Bodley Head, Λονδίνο, 2019]

Η διάσημη φράση του Τσόρτσιλ στη Βουλή μετά την επιστροφή του Νέβιλ Τσάμπερλεν από το Μόναχο τον προειδοποιούσε (σε απλά ελληνικά) ότι «ξεφτιλίστηκες για να μην πολεμήσεις, αλλά τελικά και ξεφτιλίστηκες και θα πολεμήσεις».

Τηρουμένων των αναλογιών είναι τα ίδια αισθήματα και οι ίδιοι υπολογισμοί με τους οποίους η Ευρώπη αντιμετωπίζει σήμερα την Τουρκία του Ερντογάν.

n Ενα άλλοθι (υποτίθεται) ευθυδικίας αλλά κυρίως συναλλαγής. «Εχουν και οι Τούρκοι τα δίκια τους, μην τα θέλουν οι Ελληνες και οι Κύπριοι όλα δικά τους».

n Οι ενδόμυχοι υπολογισμοί ότι θα καταφέρουν να στρέψουν την Τουρκία εναντίον της Ρωσίας του Πούτιν.

n Και ο φόβος της σύγκρουσης.

Αλλά, τηρουμένων των αναλογιών, ισχύει απολύτως και η φράση του Τσόρτσιλ. Αν ξεφτιλιστείς για να γλιτώσεις τη φασαρία, και θα ξεφτιλιστείς και δεν θα γλιτώσεις τη φασαρία.

Αυτό που πρυτάνευσε στο Μόναχο (κι εκεί που το Μόναχο ναυάγησε…) είναι ακριβώς ο ίδιος πολιτικός υπολογισμός που αναπτύσσεται τώρα απέναντι στην Τουρκία.

Η αίσθηση δηλαδή ότι θα αρκεστεί σε μερικές διευθετήσεις που θα την ικανοποιούν. Τη στιγμή που η χιτλερική Γερμανία (όπως σε μικρότερη κλίμακα και η σημερινή Τουρκία…) επιδίωκε την επιβολή της.

Θα πρέπει να είναι αφελής όποιος νομίζει ότι η Τουρκία πολεμάει στη Συρία, στο Ιράκ, στη Λιβύη, στη Σομαλία, στον Καύκασο και δεν ξέρω πού αλλού επειδή δεν συμφωνεί με την οριοθέτηση της ΑΟΖ του Καστελλόριζου ή με τον «χάρτη της Σεβίλλης»!

Φυσικά περνάμε τώρα μάλλον σε μια φάση αποκλιμάκωσης της έντασης. Βοήθησε και η πίεση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, το οποίο (για πρώτη φορά με τόση σαφήνεια) υιοθέτησε την ανάγνωση της Ελλάδας και της Κύπρου για την κρίση στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η Τουρκία δεν μπορούσε να κάνει διαφορετικά με τόσο απλωμένο τραχανά αλλά εύκολα θα επιστρέψει στην κλιμάκωση μόλις θεωρήσει ότι οι συνθήκες το επιτρέπουν.

Είναι δέσμια στρατηγικών επιλογών. Οχι νομικών εκκρεμοτήτων.

Από τη φύση τους οι διερευνητικές εντολές επιδέχονται και το ένα και το άλλο. Γι’ αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό να επιβεβαιωθεί και να περιοριστεί το αντικείμενό τους.

Η Ελλάδα επιμένει σε μια συζήτηση αποκλειστικά για την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών. Ο Κ. Μητσοτάκης το επανέλαβε την περασμένη Τρίτη ενώπιον του (προερχόμενου από την Τουρκία) Γενς Στόλτενμπεργκ ενώ η ίδια σαφής διατύπωση έχει περιληφθεί και στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.

Η Τουρκία αντιθέτως μιλάει για «διάλογο χωρίς προϋποθέσεις» υπονοώντας ότι έχει κι άλλα θέματα να συζητήσει, αλλά κανείς δεν ξέρει τι βάζει στο τραπέζι.

Ακόμη και οι ημέτεροι υποστηρικτές της «διευρυμένης ατζέντας» έχουν μπερδευτεί στο μέτρημα.

Αλλοι μιλούν για «επτά συν τρία» θέματα συζήτησης με την Τουρκία (Π. Κ. Ιωακειμίδης, «Το Βήμα», 20/9). Αλλοι τα κατεβάζουν στα έξι (Μ. Κοππά, «ΕφΣυν», 23/9). Αλλοι θέλουν να τα συζητήσουμε όλα χωρίς να λένε ποια (Ν. Μουζέλης, «ΤΑ ΝΕΑ», 19/9 και Δ. Χριστόπουλος, «Lifo», 27/8).

Πιο φειδωλός ο Μ. Τσαβούσογλου, έχει μιλήσει μόνο για τέσσερα («Καθημερινή», 15/9).

Η σχετική συζήτηση φυσικά είναι ανυπόστατη και καθαρά προσχηματική. Είναι προφανές ότι στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης ή/και του δικαστηρίου μπορούν να τεθούν μόνο όσα θέματα συμφωνούν και οι δύο πλευρές ότι χρειάζονται διευθέτηση. Και τέτοιο θέμα είναι προς το παρόν μόνο οι θαλάσσιες ζώνες.

Δεν μπορεί η μία πλευρά να διευθετήσει κάτι μόνη της, ούτε μπορεί να υποχρεώσει τους άλλους να διευθετήσουν κάτι που δεν συμφωνούν ότι χρειάζεται διευθέτηση.

Η διεύρυνση της ατζέντας λοιπόν δεν είναι παρά ένα πρόσχημα.

Είτε για να διευκολυνθεί η Τουρκία να τα βροντήξει όταν κινδυνεύσει να μην πάρει όσα επιθυμεί.

Είτε για να δημιουργηθεί ένας ευρύτερος κατάλογος θεμάτων, ο οποίος θα επιτρέψει στη διαπραγμάτευση τη διαιτησία ή το δικαστήριο να «μοιράσει» το αποτέλεσμα.

Η Ελλάδα αντιθέτως έχει κάθε λόγο να επιδιώξει μια ατζέντα μόνο με τα θέματα στα οποία είναι νομικά ισχυρή και φυσικά δεν έχει κανέναν λόγο να προσφέρει διέξοδο διαφυγής στην άλλη πλευρά.

Με άλλα λόγια, κανείς δεν θέλει τη σύγκρουση. Αλλά (όπως θα έλεγε κι ο Τσόρτσιλ) όποιος ξεφτιλιστεί στους άλλους για να τη γλιτώσει, και θα ξεφτιλιστεί και θα τον πλακώσουν οι άλλοι.