Γράφοντας ιστορίες δεν επιτελώ κοινωνικό έργο»

Τα κείμενά του διαθέτουν τη στιλπνότητα της καθαρής λογοτεχνίας και παράλληλα την εγρήγορση της κοινωνικής συνείδησης. Εχοντας μεταφράσει πολλούς τίτλους σχεδόν όλων των λογοτεχνικών ειδών, ο Μιχάλης Μακρόπουλος λογίζεται σήμερα ως ένας από τους ικανότερους «μεσολαβητές». Αν και γεννήθηκε στο Παγκράτι της Αθήνας, τα βιβλία του «αναπνέουν» τον βουνίσιο αέρα της Ηπείρου. Η τελευταία του νουβέλα – υπό τη μορφή αφηγήματος -, με τίτλο «Η θάλασσα» (Κίχλη), είναι ένα σονέτο πάνω στην εξαφάνιση του κόσμου μας, της ενηλικίωσης, της προσωπικής εξερεύνησης. Το άγγιγμα της φύσης πάνω στη φευγαλέα ανθρώπινη οντότητα, υπαρκτό και ζωοποιό σε κάθε σελίδα.

Ποιους φόβους ενεργοποιεί στις σύγχρονες κοινωνίες η συνεχιζόμενη διασπορά της πανδημίας; Η αίσθηση της απομόνωσης και των περιοριστικών μέτρων πόσο επηρεάζει την καθημερινότητά μας;

Η επίδραση που έχουν είναι υπογείως διαβρωτική. Μέρα με τη μέρα, συνηθίζουμε να μην κάνουμε κάποια πράγματα. Στην αρχή είναι αλλόκοτο: να μη δώσουμε το χέρι στον γνωστό, πολύ περισσότερο να μη φιλήσουμε τον φίλο. Δεν το κάνουμε, αλλά στην άρνησή μας, στη γλώσσα του σώματός μας, υπάρχει αμηχανία. Λίγο λίγο ωστόσο το συνηθίζουμε: από αλλόκοτο γίνεται αυτονόητο -γίνεται αυτονόητη η φιλία από την οποία το σώμα απέχει ολότελα. Πόσο ταιριάζει τούτη η πανδημία με την εποχή της φιλίας στο Facebook! Λέτε ο ιός να δημιουργήθηκε από τον Ζάκερμπεργκ; Αστειεύομαι βέβαια! Οσο για τους ανείπωτους φόβους – κοιτάξτε, είμαστε πολύ λιγότερο εξοικειωμένοι πλέον εμείς οι Δυτικοί με τον θάνατο. Παλαιότερα, οι άνθρωποι πέθαιναν ανάμεσα σε συγγενείς και φίλους, κι ένα παιδί μπορούσε να είναι θεατής στον θάνατο, τον μάθαινε, έτσι τον φοβόταν λιγότερο. Μα έπειτα ο θάνατος εξορίστηκε σε απρόσωπα δωμάτια νοσοκομείων, έγινε ο μεγάλος άγνωστος, και τώρα δεν μπορείς καν να επισκεφθείς τον άρρωστο. Το τρομερό δεν είναι ότι άνθρωποι πεθαίνουν, αυτό είναι αναπόδραστο. Τρομερό είναι το πόσο τρομερό το θεωρούμε, γιατί είναι πλέον ο θάνατος τόσο μακριά μας κι ας είναι ο πιο πιστός μας σύντροφος.

Σε μια εποχή καταλυτικής επίδρασης της εικόνας και ρευστότητας των συμπεριφορών, ο ρόλος της λογοτεχνίας με την καθαρή μορφή, όπως την υπηρετείτε, τι ρόλο μπορεί να έχει στον – ας τον πούμε «κυνικό» – 21ο αιώνα;

Είναι κυνικός; Δεν ξέρω. Η λογοτεχνία στην καθαρή της μορφή, όπως λέτε, είναι ό,τι αγαπώ. Γράφοντας ιστορίες δεν επιτελώ κάποιο κοινωνικό έργο – απλώς μου αρέσει να το κάνω, ή έχω ανάγκη να το κάνω. Ετσι, δεν έρχομαι να υπηρετήσω έναν ρόλο αλλά, το πολύ πολύ, να φτιάξω μια αλφαβήτα από μύθους και σύμβολα, που εξηγούν κάπως τον κόσμο όπως εγώ τον νιώθω, στη γλώσσα των ιστοριών. Προσπαθώ, όσο μπορώ, τούτη η αλφαβήτα να ‘ναι καθαρή, ώστε να μπορεί και κάποιος άλλος να τη διαβάσει. Η κυριαρχία της εικόνας είναι αναμφίβολη – όμως η εικόνα είναι έτοιμο φαγητό, ενώ η λογοτεχνία δίνει τα συστατικά στον μάγειρα της φαντασίας σου, για να μαγειρέψει αυτός τη δική του εικόνα. Οπωσδήποτε, έχει μια διαφορά. Οσο για τη ρευστότητα των συμπεριφορών, θα με χαρακτήριζα συντηρητικό άνθρωπο.

Στη «Θάλασσα», η Αποκάλυψις του Ιωάννου συμπλέει με τον Προυστ, αλλά και με τις υποβλητικές εικόνες του Ταρκόφσκι. Μέσα από το βλέμμα ενός κοριτσιού η γη ερημώνει. Θάβεται κάτω από τον κατακλυσμό. Ποια μπορεί να είναι τα συστατικά της όποιας αναγέννησης ενός κόσμου που αυτοκαταργείται;

Η προφητική μου σκέψη είναι μάλλον υποτυπώδης. Αντιλαμβάνομαι το μέλλον, το παρόν και το παρελθόν ως κάτι ενιαίο, μέσα από τον μύθο. Οι μύθοι έχουν κάτι παράξενα στατικό, είναι άχρονοι. Κι ούτε ξέρω ποιο είναι το τέλος, για να μιλήσω για αναγέννηση, που σημαίνει επάνοδος ενός πράγματος που υπήρξε, έπαψε να υπάρχει και τώρα υπάρχει ξανά. Ο Μεσαίωνας ήταν λοιπόν ένα τέλος; Η Αναγέννηση ήταν πραγματική αναγέννηση; Είμαστε σε έναν Μεσαίωνα, για να μιλήσουμε για Αναγέννηση; Μπορώ ωστόσο, όπως ο καθένας, να πω ένα-δυο πράγματα για καταστροφές που ζούμε τούτη ‘δω τη στιγμή: για το τρομερό πλήγμα που υφίσταται η βιοποικιλότητα, για τα δεινά της κλιματικής αλλαγής. Αλλά δεν μπορώ σε καμία περίπτωση να μιλήσω για αυτοκατάργηση – δεν είμαι ο Νοστράδαμος! Μπορώ μόνο να πω για τη θλίψη που νιώθω βλέποντας μια λιμασμένη πολική αρκούδα εκεί που κάποτε υπήρχαν πάγοι – αλλά κι αυτό, ακόμα, την επόμενη στιγμή το ξεχνώ γιατί χτυπά το κινητό μου με τις σπάνιες γαίες του μέσα, και πρέπει έπειτα να τρέξω με το βενζινοκίνητο όχημά μου για να πάρω την κόρη μου από το φροντιστήριο. Η αρκούδα πεθαίνει, όμως εγώ συνεχίζω να ζω, κι αυτό μού αφαιρεί το δικαίωμα του θρήνου, καθώς και το δικαίωμα του προφητικού λόγου.

Ο βασικός χαρακτήρας είναι το ανώνυμο κορίτσι. Το πανάρχαιο υγρό στοιχείο, το γονιμοποιό, ο πολιτισμός εν γένει, που κρατώντας στη χούφτα της τον αμμωνίτη μπορεί να ανακαλύψει τη νέα γη. Η επιστροφή από τη λήθη ποια χαρακτηριστικά έχει; Τι την τραβά προς τη θάλασσα που την έχει δει μόνο μέσα από την τηλεόραση;

Η θάλασσα στο αφήγημα είναι ένα πολύσημο σύμβολο. Επιφανειακά, υπάρχει η καταστροφή, η ερήμωση της γης, η κατάκλυση των παραθαλάσσιων περιοχών. Μα η θάλασσα και η ηρωίδα μου σε όλο το αφήγημα συνυπάρχουν, η πρώτη ως καθρέφτισμα του ψυχισμού της δεύτερης. Στην αρχή, η θάλασσα είναι το άγνωστο που ταυτόχρονα γοητεύει το κορίτσι και το φοβίζει. Οταν, στην υπόγεια πόλη που έχει καταφύγει, γνωρίζει τη συνταξιδιώτισσά της την Ιωάννα, η δεύτερη κοπέλα είναι μεγαλωμένη δίπλα στη θάλασσα που τελικά σκέπασε τον τόπο της, και «το κορμί της κι ο ιδρώτας της, όταν πλαγιάζαμε μαζί τις νύχτες, είχαν μια γλυκιά αρμύρα» – η θάλασσα, για την ηρωίδα μου, είναι πρώτα απ’ όλα ένα σύμβολο ωρίμανσης και σεξουαλικότητας, κι έχει πλέον φτάσει στην πρώτη και δεχθεί τη δεύτερη, όταν στο τέλος, με το πέρας του ταξιδιού τους στην έρημη γη, βουτά η κοπέλα στο νερό και φτάνει ως τον πυθμένα. Οι δυο γυναίκες βρίσκουν το χωριό με τους ανθρώπους που μπορούν να μένουν αφύσικα πολλή ώρα μες στο νερό. Τελικά, η ολέθρια θάλασσα είναι στην ιστορία μου μια δύναμη αναγέννησης.

Στην προηγούμενη νουβέλα σας, το «Μαύρο νερό», υπήρχε το δίπολο πατέρας και γιος. Εκείνοι πάλευαν για την επιβίωση σε έναν τόπο που ξεχνιόταν. Το νερό δηλητηριάστηκε. Προκύπτει εδώ ένας συρτός θρήνος για το ανθρώπινο είδος;

Η λέξη «θρήνος» είναι μάλλον υπερβολική. Οι λόγοι που γέννησαν το «Μαύρο νερό» ήταν συγκεκριμένοι: οι έρευνες για υδρογονάνθρακες στην Ηπειρο, η φωτιά στο Μάτι. Ομως θέλησα να πλάσω μια τραγωδία. Μου αρέσουν πολύ οι τραγωδίες, ξέρετε. Με τον λιτό τους λόγο και με την καθαρότητά τους μου καθαρίζουν το μυαλό, έχουν κάτι εξαγνιστήριο. Αν το ψυχολογικό αφήγημα, όπως τελειώθηκε τον 19ο αιώνα, μεταφέρει κάτι από την περίπλοκη ανθρώπινη κατάσταση, η τραγωδία είναι κατά κάποιον τρόπο το κουκούτσι της, έχει κάτι παραδειγματικό – είναι μύθος. Οπως σας είπα και πρωτύτερα, μου αρέσουν οι μύθοι.

Είστε επαγγελματίας μεταφραστής πολλά χρόνια. Ποια είναι τα κλειδιά που σας εισάγουν στον κόσμο του συγγραφέα; Η υφή της γλώσσας, το ύφος των κειμένων κατά πόσο μπορούν να «κατακτηθούν», στη διάρκεια της μετάφρασης;

Οσο μπορούν. Είμαι επαγγελματίας μεταφραστής. Τη δουλειά μου την αγαπώ, όμως την κάνω συχνά με ανεπαρκή αμοιβή, ασφυκτιώντας κάτω από το βάρος μιας τετραμελούς οικογένειας. Την κάνω καλά, ελπίζω, κι επίσης ξέρω πως θα μπορούσα να την κάνω καλύτερα, υπό ιδανικές συνθήκες που απλώς δεν υφίστανται. Δεν κατακτώ, κάνω έναν έντιμο συμβιβασμό. Από την άλλη, η πείρα σαφώς μετρά, κι έχω πίσω μου πάνω από 130 βιβλία κάθε είδους. Επίσης, δεν υπάρχει μέσα στη μέρα στιγμή που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο να μη σκέφτομαι τις λέξεις, το πλάσιμό τους, τον ρυθμό τους. Είμαι ο μαθητής μου κι ο δάσκαλός μου, και τα δικά μου κείμενα και τα μεταφράσματά μου είναι η διδακτέα ύλη.

Ποια είναι μερικά από τα βιβλία που σας έχουν σημαδέψει και γιατί;

Μπορώ να σας πω δυο λόγια για κάποια βιβλία και συγγραφείς που αγάπησα, κάνοντας μια σύντομη αναδρομή στον χρόνο, από τα μικράτα μου. Στο δημοτικό, δίπλα μου είχα κάθε βράδυ – και τα διάβαζα και τα ξαναδιάβαζα – κάποια βιβλία για ζώα, τις περιπέτειες του Σέρλοκ Χολμς, την ιστορία της Λεγεώνας των Ξένων… Στην εφηβεία μου ανακάλυψα τον Στίβεν Κινγκ, αργότερα τον Ρέι Μπράντμπερι, τα διηγήματα του Ρόαλντ Νταλ, τον Γουίλιαμ Γκόλντινγκ, τον Τζέιμς Μπάλαρντ, και λίγο λίγο όλο αυτό που στην αρχή ήταν κάπως περιορισμένο σε ό,τι θα ονομάζαμε «λογοτεχνία του φανταστικού, του τρόμου, ε.φ.», άνοιξε και πλάτυνε προς όλα τα είδη, και προς τον ελληνικό ποιητικό και πεζογραφικό λόγο, που στην αρχή ουσιαστικά τον αγνοούσα κι ας έγραφα ήδη τις ιστορίες μου. Τελικά, ωστόσο, τα βιβλία δεν νομίζω πως με σημαδεύουν, παραείναι βαρύγδουπο αυτό – αλλά σίγουρα με έχουν συντροφέψει και με συντροφεύουν ακόμα, ως απαραίτητο συμπλήρωμα κάθε μέρας ανεξαιρέτως, ποικίλλοντας με λέξεις και σκέψεις τη ζωή.

Μιχάλης Μακρόπουλος
Η θάλασσα
Εκδ. Κίχλη,
σελ. 80
Τιμή 10 ευρώ